તંત્રીની કલમે….
વર્તમાન સમયમાં વૈશ્વિક ભૂ-રાજકીય પરિસ્થિતિ અત્યંત સંવેદનશીલ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહી છે. ખાસ કરીને મધ્ય-પૂર્વમાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વધતો જતો તણાવ માત્ર તે બે દેશો પૂરતો મર્યાદિત નથી રહ્યો, પરંતુ તેની સીધી અને ગંભીર અસરો આખી દુનિયાના અર્થતંત્ર પર પડી રહી છે. આ તણાવનું સૌથી મોટું અને ચિંતાજનક પાસું ક્રૂડ ઓઈલ એટલે કે કાચા તેલના ભાવમાં થતો સતત ઉછાળો છે. જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ક્રૂડ ઓઈલની સપ્લાય ચેઈનમાં અવરોધ આવે અથવા યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાય, ત્યારે તેની અસર સીધી રીતે તેલના ભાવ પર પડે છે, અને આ સ્થિતિ ભારત જેવા દેશો માટે, જે પોતાની તેલની જરૂરિયાતો માટે મોટાભાગે આયાત પર નિર્ભર છે, એક મોટો આર્થિક પડકાર બનીને ઉભરે છે.
આ સંકટના ઉકેલ માટે આજે પાકિસ્તાનના ઇસ્લામાબાદમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યોજાઈ રહેલી ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક સમગ્ર વિશ્વ માટે આશાનું કિરણ બની છે. આ બેઠકમાં અમેરિકા તરફથી ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વેન્સ અને ઈરાન તરફથી સંસદના અધ્યક્ષ મોહમ્મદ બાઘેર કાલિબાફની આગેવાનીમાં પ્રતિનિધિ મંડળો ચર્ચા કરી રહ્યા છે. આ શાંતિ વાટાઘાટોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છ અઠવાડિયાથી ચાલી રહેલા સંઘર્ષને અટકાવીને અર્થતંત્રને ફરી બેઠું કરવાનો છે. જો આ બેઠક સફળ રહે અને બંને દેશો વચ્ચે યુદ્ધવિરામ કે સમજૂતી સધાય, તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં તાત્કાલિક ઘટાડો જોવા મળી શકે છે. તેલના ભાવમાં ઘટાડો ભારત માટે ’બૂસ્ટર ડોઝ’ સમાન સાબિત થશે, જે દેશના વધતા જતા આયાત બિલને ઘટાડવામાં મદદ કરશે.
ક્રૂડ ઓઈલને આધુનિક અર્થતંત્રનું ’જીવનરક્ત’ માનવામાં આવે છે. પરિવહનથી લઈને ઉત્પાદન સુધીની દરેક પ્રક્રિયામાં તેની ભૂમિકા અનિવાર્ય છે. જ્યારે ઈરાન-અમેરિકા વચ્ચે તણાવ વધે છે, ત્યારે હોરમૂઝની સામુદ્રધુની જેવા વ્યૂહાત્મક વિસ્તારોમાં અવરોધ આવવાની ભીતિ સેવાતી હોય છે, જ્યાંથી દુનિયાનું મોટાભાગનું તેલ પસાર થાય છે. આ આશંકાના કારણે જ વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવ ભડકે બળે છે. ભારત તેની જરૂરિયાતનું ૮૦ ટકાથી વધુ ક્રૂડ ઓઈલ આયાત કરે છે. સ્વાભાવિક છે કે, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધે એટલે ભારતનું આયાત બિલ ખૂબ જ વધી જાય છે. આયાત બિલ વધવાથી દેશના વિદેશી મુદ્રા ભંડાર પર દબાણ આવે છે અને રૂપિયાનું મૂલ્ય ડોલર સામે ઘટવાનું શરૂ થાય છે, જે આર્થિક સ્થિરતા માટે જોખમી છે.
ઇસ્લામાબાદની આ બેઠકમાં જો પ્રતિબંધોમાં રાહત અને તેલના પુરવઠાને મુક્ત કરવા અંગે કોઈ નક્કર નિર્ણય લેવાય, તો તેની સીધી અસર ભારતીય શેરબજાર અને સામાન્ય જનતા પર પડશે. ક્રૂડના ભાવ ઘટવાથી ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ સ્થિર થશે, જે માલ-સામાનના પરિવહન ખર્ચને ઓછો કરશે. જ્યારે પરિવહન ખર્ચ ઘટે છે, ત્યારે જીવન જરૂરિયાતની ચીજવસ્તુઓ જેવી કે શાકભાજી અને અનાજ મોંઘા થતા અટકે છે. આમ, ઇસ્લામાબાદમાં થનારી આર્થિક ચર્ચાઓ સીધી રીતે ભારતના સામાન્ય માણસના ખિસ્સા અને ગૃહિણીના બજેટને અસર કરે છે. આ સમજૂતી ’કોસ્ટ પુશ ઇન્ફ્લેશન’ એટલે કે ઉત્પાદન ખર્ચ આધારિત મોંઘવારીને રોકવા માટે અત્યંત મહત્વની છે.
આ પરિસ્થિતિમાં સરકાર અને રિઝર્વ બેંક સામે બેવડો પડકાર હોય છે. એક તરફ મોંઘવારીને કાબૂમાં રાખવી જરૂરી છે, તો બીજી તરફ આર્થિક વિકાસની ગતિ જાળવી રાખવી પણ અત્યંત આવશ્યક છે. જો ઇસ્લામાબાદની બેઠક નિષ્ફળ જાય અને તણાવ વધે, તો મોંઘવારી બેકાબૂ બની શકે છે, જેને રોકવા માટે વ્યાજ દરો વધારવા પડે જે આર્થિક વિકાસને ધીમો પાડી શકે. ભારત સરકાર આ સ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડારનો ઉપયોગ કરે છે અને ઈરાન જેવા દેશો સાથેના રાજદ્વારી સંબંધો તેમજ તેલ ખરીદીના અન્ય વિકલ્પો શોધવા એ જ એકમાત્ર અસરકારક માર્ગ છે. ઇસ્લામાબાદમાં ચાલી રહેલી વાટાઘાટો જો લાંબા ગાળાની શાંતિમાં પરિણમે, તો તે માત્ર મધ્ય-પૂર્વ માટે જ નહીં, પણ ભારતીય અર્થતંત્રની મજબૂતી માટે પણ પાયાની જરૂરિયાત છે.
ટૂંકમાં કહી શકાય કે, આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં આવતા વળાંકો અને ઇસ્લામાબાદ જેવી મહત્વની બેઠકો સીધી રીતે આપણા રસોડા અને ખિસ્સા સાથે જોડાયેલા છે. વૈશ્વિક સ્તરે શાંતિ હોવી એ માત્ર રાજકીય જરૂરિયાત નથી, પણ આર્થિક સ્થિરતા માટેની પૂર્વશરત છે. જ્યાં સુધી વિશ્વના આ શક્તિશાળી દેશો વચ્ચે સમજૂતી નહીં સધાય, ત્યાં સુધી ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં અસ્થિરતા રહેશે અને ભારતીય અર્થતંત્રએ આ વૈશ્વિક ગરમીનો સામનો કરવા માટે સતત સજ્જ રહેવું પડશે. મોંઘવારીનો આ દૌર એ યાદ અપાવે છે કે આપણે વૈશ્વિકરણના યુગમાં જીવી રહ્યા છીએ, જ્યાં ઇસ્લામાબાદના બંધ રૂમમાં લેવાતા નિર્ણયો ભારતના અંતરિયાળ ગામડામાં મળતી વસ્તુના ભાવ નક્કી કરવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
