તંત્રીની કલમે….
વર્તમાન વૈશ્વિક રાજનીતિમાં ભારત એક પ્રભાવશાળી શક્તિ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે, જેનો જીવંત પુરાવો વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની તાજેતરની પાંચ દેશોની વિદેશ યાત્રામાં જોવા મળી રહ્યો છે. નવી દિલ્હીથી શરૂ થયેલી આ રાજદ્વારી સફર માત્ર ઔપચારિક મુલાકાતો પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તે ભારતના લાંબાગાળાના આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક હિતોને સુરક્ષિત કરવાની એક સુઆયોજિત કવાયત છે. સંયુક્ત આરબ અમીરાત એટલે કે યુએઈની સફળ મુલાકાત પૂર્ણ કરીને વડાપ્રધાન જ્યારે નેધરલેન્ડ્સના ધ હેગ ખાતે પહોંચ્યા, ત્યારે વૈશ્વિક મંચ પર ભારતની કૂટનીતિનો એક નવો અધ્યાય શરૂ થયો છે. આ વિદેશ પ્રવાસ એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે ભારત હવે વૈશ્વિક નિર્ણયોમાં માત્ર એક પક્ષકાર નથી, પરંતુ એજન્ડા નક્કી કરનારો એક મહત્વનો દેશ બની ગયો છે.
યુએઈની મુલાકાત દરમિયાન ભારતની ઉર્જા સુરક્ષાને લઈને એક અત્યંત મહત્વનો અને ઐતિહાસિક નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. ઈન્ડિયન સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ્સ લિમટેડ અને અબુ ધાબી નેશનલ ઓઈલ કંપની વચ્ચે થયેલા વ્યૂહાત્મક કરારો ભારતના ભવિષ્ય માટે માઈલસ્ટોન સાબિત થશે. મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા પ્રાદેશિક તણાવ અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં ઉભા થતા અવરોધો વચ્ચે પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતોને અવિરત રાખવા માટે આ કરાર ખૂબ જ જરૂરી હતો. યુએઈ સાથેના સંબંધોને માત્ર વ્યાપારી સ્તરેથી ઉપર ઉઠાવીને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીમાં બદલવાની આ નીતિ આગામી સમયમાં ભારતીય અર્થતંત્રને નવી મજબૂતી આપશે. આ સફળતા બાદ તરત જ નેધરલેન્ડ્સના પ્રવાસે પહોંચેલા વડાપ્રધાને ત્યાં વસતા પ્રવાસી ભારતીયોને સંબોધતા સ્પષ્ટ કર્યું કે ભારતની આકાંક્ષાઓ હવે તેની ભૌગોલિક સરહદો સુધી સીમિત નથી. યુરોપના આ મહત્વના દેશ સાથે ટેકનોલોજી, ગ્રીન એનર્જી અને જળ વ્યવસ્થાપન જેવા ક્ષેત્રોમાં નવી ભાગીદારીના દ્વાર ખૂલ્યા છે, જે ભારતના આધુનિકીકરણના સપનાને વેગ આપશે.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના આ સતત થતા વિદેશ પ્રવાસોનું મૂલ્યાંકન કરીએ તો તેના કેટલાક અત્યંત સકારાત્મક પાસાઓ એટલે કે પ્લસ પોઈન્ટ્સ સ્પષ્ટપણે દેખાઈ આવે છે. સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે આ પ્રવાસોના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની પ્રતિષ્ઠામાં અભૂતપૂર્વ વધારો થયો છે. ભારત આજે ગ્લોબલ સાઉથ એટલે કે વિકાસશીલ દેશોના અવાજ તરીકે સ્થાપિત થયું છે. યુએઈ જેવા દેશો સાથેના મજબૂત સંબંધોને કારણે ભારતમાં વિદેશી સીધું રોકાણ એટલે કે એફડીઆઈનો પ્રવાહ વધ્યો છે, જેનાથી દેશના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને રોજગારી ક્ષેત્રને મોટો ફાયદો થયો છે. આ ઉપરાંત, સંરક્ષણ અને ઉર્જા જેવા વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં ભારત અન્ય દેશો પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને નવી સપ્લાય ચેઈન ઉભી કરવામાં સફળ રહ્યું છે. વિદેશોમાં વસતા ભારતીય સમુદાયને દેશના વિકાસ સાથે જોડવાનું અને વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની સોફ્ટ પાવર એટલે કે સાંસ્કૃતિક પ્રભાવને મજબૂત કરવાનું શ્રેય પણ આ વિદેશ નીતિને જ જાય છે.
જો કે, સિક્કાની બીજી બાજુ પર નજર નાખીએ તો આ પ્રવાસોના કેટલાક નકારાત્મક પાસાઓ એટલે કે માઈનસ પોઈન્ટ્સ પણ વિરોધપક્ષો દ્વારા સમજ વગરની ચર્ચાનો વિષય બનતા રહ્યા છે. વિરોધ પક્ષો અને કેટલાક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે વડાપ્રધાનના અતિ વ્યસ્ત વિદેશ પ્રવાસો પાછળ સરકારી તિજોરીમાંથી મોટો ખર્ચ થાય છે. વળી, ઘણી વખત આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર મોટા કરારો અને હસ્તાક્ષરો થઈ જાય છે, પરંતુ જમીની સ્તરે તેનું અમલીકરણ ખૂબ જ ધીમી ગતિએ થાય છે, જેના કારણે ધાર્યા પરિણામો સમયસર મળતા નથી. એક અન્ય ચિંતા એ પણ વ્યક્ત કરવામાં આવે છે કે જ્યારે દેશની અંદર બેરોજગારી, મોંઘવારી, પ્રાદેશિક અસંતોષ કે આંતરિક સુરક્ષા જેવા ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થતા હોય, ત્યારે વડાપ્રધાનની વિદેશમાં લાંબી હાજરી સ્થાનિક વહીવટ પર અસર કરી શકે છે. કૂટનીતિના સ્તરે પણ, બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણોમાં પશ્ચિમી દેશો અને રશિયા જેવા જૂના મિત્રો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ ભારત માટે એક અત્યંત જટિલ પડકાર બની ગયું છે.
જો કે એક વા તો ચોક્કસ કહી શકાય કે લોકશાહીમાં વિદેશ પ્રવાસોના ખર્ચ અને સ્થાનિક પ્રશ્નો પર વિરોધીઓ દ્વારા ચર્ચા થવી સ્વાભાવિક છે, પરંતુ આજના વૈશ્વિકીકરણના યુગમાં કોઈપણ દેશ અલગઅલગ રહીને પ્રગતિ કરી શકતો નથી. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની આક્રમક અને સક્રિય કૂટનીતિએ ભારતને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એક મજબૂત ખેલાડી તરીકે રજૂ કર્યું છે. યુએઈ સાથેનો ઉર્જા કરાર હોય કે યુરોપિયન દેશો સાથે ટેકનોલોજીકલ આદાનપ્રદાન, આ તમામ પગલાં ભારતના આર્થિક હિતોના રક્ષણ માટે અનિવાર્ય છે. સત્તાવાર સ્તરે થયેલા આ કરારોનું જો સમયબદ્ધ અને યોગ્ય અમલીકરણ કરવામાં આવે, તો આ વિદેશ પ્રવાસો આગામી સમયમાં ભારતના સર્વાંગી વિકાસ માટે સુવર્ણ તક સાબિત થશે તેમાં કોઈ શંકા નથી.
નરેન્દ્ર જોષી
