તંત્રીની કલમે….
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ના અંતિમ ત્રિમાસિક ગાળાના આર્થિક આંકડા ભારતીય અર્થતંત્રની આંતરિક મજબૂતાઈ અને સ્થિતિસ્થાપકતાની ગવાહી પૂરે છે. સમગ્ર વિશ્વ જ્યારે આર્થિક અનિશ્ચિતતા, ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ અને ધીમા વૈશ્વિક વિકાસ દરનો સામનો કરી રહ્યું છે, ત્યારે ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એક આશાસ્પદ આર્થિક કેન્દ્ર તરીકે પોતાની સ્થિતિ વધુ મજબૂત બનાવી છે. આ આર્થિક તેજી પાછળ કોઈ અકસ્માત નથી, પરંતુ સ્થાનિક વપરાશમાં સતત સદ્ધરતા અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રે જાળવી રાખેલી પ્રભાવશાળી પ્રગતિ મુખ્ય ચાલક બળ સાબિત થયા છે. જોકે, આ ઉજળા ચિત્રની સાથે કેટલાક આંતરિક અને બાહ્ય પડકારો પણ જોડાયેલા છે, જેના પર ગંભીરતાથી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું વર્તમાન સમયની તાતી જરૂરિયાત છે.
ભારતીય જીડીપી વૃદ્ધિ દરની આ મજબૂત ગતિ પાછળનું સૌથી મોટું કારણ દેશનો મજબૂત સ્થાનિક વપરાશ છે. ભારતની વિશાળ વસ્તી અને મધ્યમ વર્ગની વધતી આવકને કારણે બજારમાં માગ સતત જળવાઈ રહી છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોની નબળાઈ સામે રક્ષણાત્મક કવચ પૂરું પાડે છે. ખાસ કરીને શહેરી વિસ્તારોમાં પ્રીમિયમ ચીજવસ્તુઓ, ઓટોમોબાઈલ, રિયલ એસ્ટેટ અને સેવા ક્ષેત્રમાં ભારે ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. આ સાથે ઉત્પાદન એટલે કે મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરે પણ છેલ્લા ત્રિમાસિક ગાળામાં શાનદાર પ્રદર્શન કર્યું છે. સરકારની પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ એટલે કે પીએલઆઈ યોજના અને માળખાકીય સુવિધાઓ પાછળ કરવામાં આવેલા મોટા પાયાના મૂડી ખર્ચની હકારાત્મક અસરો હવે જમીની સ્તરે દેખાવા લાગી છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ટેક્સટાઇલ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને ઓટોમોબાઈલ ઘટકોના સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં થયેલો વધારો દેશની આર્થિક ગાડીને વેગ આપી રહ્યો છે પરંતુ આ આર્થિક તેજીની સમાંતરે રહેલા પડકારોને નજરઅંદાજ કરી શકાય તેમ નથી. સૌથી મોટો આંતરિક પડકાર ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં જોવા મળતો અસમાન સુધારો છે. શહેરી બજારોની સરખામણીએ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં માંગ હજુ પણ સંપૂર્ણપણે વેગ પકડી શકી નથી, જે કૃષિ ક્ષેત્ર પર હવામાનની અનિશ્ચિતતા અને મોંઘવારીની અસરો દર્શાવે છે. ચોમાસાની અનિયમિતતા અને ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં થતી અસ્થિરતા સામાન્ય નાગરિકના ખિસ્સા પર સીધી અસર કરે છે. ફુગાવાને નિયંત્રણમાં રાખવા માટે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા વ્યાજ દરો ઊંચા સ્તરે જાળવી રાખવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે ઉદ્યોગો અને સામાન્ય લોનધારકો માટે મૂડીની કિંમત વધી છે. જો લાંબા સમય સુધી વ્યાજ દરો ઊંચા રહેશે, તો તે ભવિષ્યમાં ખાનગી રોકાણોને અવરોધી શકે છે.
બીજી તરફ, વૈશ્વિક સ્તરે ઊભી થયેલી પરિસ્થિતિઓ ભારતના આર્થિક આયોજનની કસોટી કરી રહી છે. અમેરિકા અને યુરોપ જેવા વિકસિત દેશોમાં આર્થિક સુસ્તીને કારણે ભારતની મર્ચેન્ડાઇઝ નિકાસ પર દબાણ વધ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલ અને અન્ય કાચા માલની કિંમતોમાં થતી અસ્થિરતા ભારતના ચાલુ ખાતાની ખાધ અને રાજકોષીય સંતુલનને પ્રભાવિત કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનમાં આવતા અવરોધોને કારણે આયાતી માલ મોંઘો બને છે, જે સ્થાનિક સ્તરે ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો કરે છે. આવી સ્થિતિમાં, ભારતીય નિકાસકારોએ માત્ર પરંપરાગત પશ્ચિમી બજારો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે આફ્રિકા, લેટિન અમેરિકા અને એશિયાના અન્ય ઉભરતા દેશો સાથે દ્વિપક્ષીય વ્યાપાર સંબંધો મજબૂત કરવા તરફ સક્રિય થવું પડશે.
આ તમામ પડકારો વચ્ચે પણ આગામી સમય માટે ભારતની આર્થિક ક્ષિતિજો આશાવાદી જણાય છે. કેન્દ્રીય બજેટમાં લેવાયેલા શિસ્તબદ્ધ નિર્ણયો, ડિજિટલ ઇકોનોમીનો વ્યાપક ફેલાવો અને બેન્કિંગ ક્ષેત્રની મજબૂત નાણાકીય સ્થિતિ દેશને કોઈપણ મોટા આર્થિક આંચકા સામે ટકી રહેવાની શક્તિ આપે છે. કોર્પોરેટ સેક્ટરની બેલેન્સ શીટ હવે વધુ સ્વચ્છ અને દેવામુક્ત બની રહી છે, જે નવી મૂડી પ્રવાહ માટે સાનુકૂળ વાતાવરણ બનાવે છે.
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ના અંતિમ ત્રિમાસિક ગાળામાં ભારતે સાબિત કર્યું છે કે વૈશ્વિક આર્થિક વાવાઝોડા વચ્ચે પણ તે પોતાની આંતરિક ક્ષમતાના જોરે આગળ વધી શકે છે. પરંતુ ટકાઉ અને સર્વસમાવેશી વિકાસ હાંસલ કરવા માટે સરકારે ગ્રામીણ અર્થતંત્રને વેગ આપવા, રોજગારીની નવી તકોનું સર્જન કરવા અને સ્થાનિક ઉત્પાદકોને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બનાવવા માટે નીતિગત પ્રોત્સાહનો ચાલુ રાખવા પડશે. વૈશ્વિક આર્થિક મોરચે સાવચેતીપૂર્વકનું નાણાકીય સંચાલન અને સ્થાનિક બજારમાં માગની સાતત્યતા જ આગામી વર્ષોમાં ભારતની આ વિકાસયાત્રાને અવિરત જાળવી રાખશે.
નરેન્દ્ર જોષી
