તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતમાં દર વર્ષે યોજાતો ‘શાળા પ્રવેશોત્સવ’ માત્ર એક સરકારી કાર્યક્રમ નથી, પરંતુ આવનારી પેઢીના ભવિષ્યને ઉજ્જવળ બનાવવાનો સંકલ્પ છે. નવી બેગ, પુસ્તકો, ફૂલો અને તાળીઓના ગડગડાટ વચ્ચે જ્યારે નાનકડાં બાળકો પ્રથમ વખત શાળાના આંગણે પગ મૂકે છે, ત્યારે સમગ્ર સમાજ આશાઓથી ભરાઈ જાય છે. પરંતુ સાચો પ્રશ્ન એ છે કે શું આ ઉત્સાહ માત્ર એક દિવસ પૂરતો જ રહેવાનો છે કે પછી સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન બાળકને ગુણવત્તાસભર શિક્ષણ આપવાનો પણ એટલો જ દૃઢ સંકલ્પ કરવામાં આવે છે?
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગુજરાત સહિત સમગ્ર દેશમાં શાળામાં પ્રવેશ લેનારા બાળકોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. આ એક સકારાત્મક પરિવર્તન છે. પરંતુ શિક્ષણનું મૂલ્યાંકન માત્ર પ્રવેશના આંકડાઓથી થઈ શકે નહીં. બાળક શાળામાં આવે છે, નિયમિત ભણે છે, સમજણ વિકસાવે છે, જીવનમૂલ્યો શીખે છે અને આત્મવિશ્વાસી નાગરિક બને છે કે નહીં—તે જ સાચી સફળતા છે.
શિક્ષણની ગુણવત્તાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ શિક્ષક છે. એક સારો શિક્ષક માત્ર પાઠ ભણાવતો નથી, પરંતુ બાળકમાં જિજ્ઞાસા, વિચારશક્તિ, સંસ્કાર અને આત્મવિશ્વાસનું સિંચન કરે છે. પરંતુ આજની એક મોટી વાસ્તવિકતા એ પણ છે કે શિક્ષકો પર ભણાવવા સિવાયની અનેક જવાબદારીઓનો બોજ સતત વધી રહ્યો છે.
ચૂંટણીની કામગીરી, મતદાર યાદીનું સુધારણું, વિવિધ સરકારી સર્વેક્ષણો, વસ્તીગણતરી, આરોગ્ય અભિયાનો, સરકારી યોજનાઓની વિગતો એકત્ર કરવી, સતત ઓનલાઈન માહિતી અપલોડ કરવી અને વિવિધ પ્રકારના વહીવટી અહેવાલો તૈયાર કરવા જેવી કામગીરીમાં શિક્ષકોનો કિંમતી સમય વપરાય છે. આમાંથી કેટલીક કામગીરી સરકાર માટે જરૂરી હોઈ શકે છે, પરંતુ જ્યારે તે શૈક્ષણિક સમય દરમિયાન વારંવાર સોંપવામાં આવે છે, ત્યારે તેનો સીધો પ્રભાવ વર્ગખંડ પર પડે છે.
જે શિક્ષકનો સમય બાળકો સાથે પસાર થવો જોઈએ, તે જો કચેરીના કાગળો, પોર્ટલ અને વહીવટી જવાબદારીઓમાં પસાર થાય, તો તેની અસર વિદ્યાર્થીઓના અભ્યાસ પર થવી સ્વાભાવિક છે. ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણની વાત ત્યારે જ સાચી સાબિત થશે જ્યારે શિક્ષકનો મોટાભાગનો સમય વર્ગખંડમાં બાળકો વચ્ચે પસાર થાય. સરકારોએ શિક્ષકોને શક્ય તેટલા બિન-શૈક્ષણિક કાર્યોમાંથી મુક્ત કરીને અલગ વહીવટી વ્યવસ્થા ઉભી કરવી જોઈએ. શિક્ષકનું પ્રથમ અને મુખ્ય કર્તવ્ય શિક્ષણ છે—તેમાં કોઈ સમાધાન ન હોવું જોઈએ.
વાલીઓની જવાબદારી પણ ઓછી નથી. બાળકને માત્ર શાળાએ મોકલી દેવું પૂરતું નથી. તેના અભ્યાસમાં રસ લેવો, શિક્ષકો સાથે સંપર્કમાં રહેવું, મોબાઇલ અને સોશિયલ મીડિયાના અતિરેકથી બચાવવો અને ઘરમાં અભ્યાસ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ ઊભું કરવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. શિક્ષણ એ શાળા અને પરિવાર બંનેની સંયુક્ત જવાબદારી છે.
આજના ડિજિટલ યુગમાં શિક્ષણનું સ્વરૂપ પણ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. સ્માર્ટ ક્લાસરૂમ, ડિજિટલ લર્નિંગ અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા જેવી નવી ટેક્નોલોજી શિક્ષણને નવી દિશા આપી રહી છે. પરંતુ ટેક્નોલોજી ક્યારેય સારા શિક્ષકનો વિકલ્પ બની શકતી નથી. તે માત્ર શિક્ષણને વધુ અસરકારક બનાવવાનું સાધન બની શકે છે.
સાથે સાથે શાળાઓમાં પુસ્તકાલય, પ્રયોગશાળાઓ, રમતગમત, કલા, સંગીત અને વ્યક્તિત્વ વિકાસ જેવી પ્રવૃત્તિઓને પણ સમાન મહત્ત્વ મળવું જોઈએ. ગુણવત્તાસભર શિક્ષણ માત્ર પાઠ્યપુસ્તક પૂરતું મર્યાદિત નથી; તે બાળકના સર્વાંગી વિકાસ સાથે જોડાયેલું છે.
સરકાર માટે પણ હવે સફળતાનો માપદંડ બદલવાનો સમય આવી ગયો છે. કેટલાં બાળકો દાખલ થયા તે મહત્વનું છે જ, પરંતુ કેટલાં બાળકો સારી રીતે વાંચી શકે છે, લખી શકે છે, વિચાર કરી શકે છે અને જીવનના પડકારોનો સામનો કરવા સક્ષમ બન્યા છે—તે વધુ મહત્વનું છે. શિક્ષણની નીતિઓનું કેન્દ્રબિંદુ માત્ર પ્રવેશ નહીં, પરંતુ શીખવાનું પરિણામ અને ગુણવત્તા હોવું જોઈએ.
‘શાળા પ્રવેશોત્સવ’ની સાચી સફળતા ત્યારે ગણાશે જ્યારે વર્ષના અંતે દરેક બાળકના ચહેરા પર આત્મવિશ્વાસ દેખાશે, દરેક વર્ગખંડમાં શિક્ષણ જીવંત બનશે અને દરેક શિક્ષકને માત્ર પોતાના મૂળ કાર્ય—ભણાવવા—માટે પૂરતો સમય અને સ્વતંત્રતા મળશે. શિક્ષણમાં કરેલો ખર્ચ ક્યારેય ખર્ચ નથી, પરંતુ ભવિષ્યમાં કરેલું સૌથી મૂલ્યવાન રોકાણ છે.
આવો, પ્રવેશોત્સવને માત્ર ઉજવણી સુધી મર્યાદિત ન રાખીએ. તેને ગુણવત્તાસભર શિક્ષણ, શિક્ષક પ્રત્યે વિશ્વાસ, વાલીઓની ભાગીદારી અને બાળકના સર્વાંગી વિકાસના રાષ્ટ્રીય સંકલ્પમાં પરિવર્તિત કરીએ. કારણ કે આજે શાળાના દરવાજે પ્રવેશ કરતું બાળક જ આવતીકાલના ભારતનું ચરિત્ર, શક્તિ અને ભવિષ્ય ઘડવાનું છે.
નરેન્દ્ર જોષી
