કાંતિલાલ માંડોત
સુરત
ભારત આજે જે યુગ અનુભવી રહ્યું છે તે ફક્ત આર્થિક વિસ્તરણનો યુગ નથી, પરંતુ વિચાર, હિંમત અને સપનાના વિસ્તરણનો પણ યુગ છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનો સંદેશ, “યુવાનો, જોખમ લો અને આગળ વધો, આ હવે વિકાસનો મુખ્ય પ્રવાહ છે,” આ બદલાયેલી રાષ્ટ્રીય ચેતનાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા મિશન દસ વર્ષ પૂર્ણ કરી રહ્યું છે તેમ, એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે ભારત તેનું ભવિષ્ય સુરક્ષિત નોકરીઓ કે પરંપરાગત પેટર્નમાં નહીં, પરંતુ નવીનતા, ઉદ્યોગસાહસિકતા અને જોખમ લેવાની સંસ્કૃતિમાં જુએ છે. છેલ્લા દાયકામાં, આ મિશન યુવાનોની માનસિકતા, દેશની અર્થવ્યવસ્થા અને ભારતની વૈશ્વિક છબી પર ઊંડી અસર કરી છે.
સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા ૨૦૧૬ માં એક સ્પષ્ટ ધ્યેય સાથે શરૂ કરવામાં આવ્યું હતુંઃ ભારતમાં એક એવી ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે જ્યાં નવા વિચારોનું સન્માન કરવામાં આવે, નિષ્ફળતાને ગુનો નહીં, અનુભવ માનવામાં આવે, અને યુવાનોને પોતાના પર ઉકેલો બનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે. દસ વર્ષ પહેલાં, દેશમાં સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યા ખૂબ જ મર્યાદિત હતી, અને ઉદ્યોગસાહસિકતાને જોખમી, અસ્થિર અને માત્ર થોડા પસંદગીના લોકોનું ક્ષેત્ર માનવામાં આવતું હતું. આજે પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગઈ છે. સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યા બે લાખને વટાવી ગઈ છે, અને ભારત વિશ્વનું ત્રીજું સૌથી મોટું સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ બની ગયું છે. આ પરિવર્તન ફક્ત નીતિઓનું પરિણામ નથી, પરંતુ સરકારે યુવાનોમાં મૂકેલા વિશ્વાસનું અને યુવાનોએ પોતાનામાં મૂકેલા વિશ્વાસનું પરિણામ છે.
“વડા પ્રધાન મોદીએ વારંવાર ભાર મૂક્યો છે કે ભારતીય સમાજમાં અગાઉ જોખમ લેવાનું નિરુત્સાહિત કરવામાં આવતું હતું. સુરક્ષિત નોકરી, નિશ્ચિત પગાર અને સ્થિર જીવન સફળતા માટેનું માપદંડ માનવામાં આવતું હતું. સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયાએ આ માનસિકતાને પડકાર ફેંક્યો. આજે, યુવાનો એવું માનવા લાગ્યા છે કે નિષ્ફળતા એ અંત નથી, પરંતુ શીખવાની પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે. આ માનસિકતામાં પરિવર્તન એ મિશનની સૌથી મોટી સિદ્ધિ છે. વડા પ્રધાને પોતે સ્વીકાર્યું હતું કે જોખમ લેવાનું તેમના વ્યક્તિગત કાર્ય નીતિનો એક ભાગ રહ્યું છે. તેમણે એવા નિર્ણયો લીધા જે સરકારો વર્ષોથી રાજકીય પરિણામોના ડરથી ટાળતી હતી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય હિતને પ્રાથમિકતા આપી હતી. આ સંદેશ યુવાનોને શીખવે છે કે હિંમત વિના મોટો પરિવર્તન અશક્ય છે.
યુવાનો માટે, સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા માત્ર એક યોજના નથી, પરંતુ તકોનો પ્રવેશદ્વાર છે. ભારત વિશ્વના સૌથી યુવા દેશોમાંનો એક છે, અને જો આ યુવા શક્તિને યોગ્ય રીતે દિશામાન કરવામાં ન આવે તો તે બોજ બની શકે છે. સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા આ શક્તિને ઉત્પાદક બનાવવાનું એક માધ્યમ બની ગયું છે. તે યુવાનોને નોકરી શોધનારા નહીં, પણ નોકરીના સર્જકો બનવા પ્રેરણા આપે છે. આર્થિક રીતે, સ્ટાર્ટઅપ્સે લાખો પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ નોકરીઓનું સર્જન કર્યું છે. બૌદ્ધિક રીતે, તેઓએ યુવાનોમાં સમસ્યાનું નિરાકરણ કૌશલ્ય, તકનીકી કુશળતા અને વૈશ્વિક માનસિકતા વિકસાવી છે. સામાજિક રીતે, તેઓ આત્મનિર્ભરતા અને આત્મસન્માનને મજબૂત બનાવે છે.
“આ મિશનની એક નોંધપાત્ર સિદ્ધિ એ છે કે મહિલાઓની વધતી ભાગીદારી. આજે, ૪૫ ટકાથી વધુ માન્ય સ્ટાર્ટઅપ્સમાં ઓછામાં ઓછી એક મહિલા ડિરેક્ટર અથવા ભાગીદાર છે. મહિલાઓ દ્વારા સંચાલિત સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે ભંડોળની દ્રષ્ટિએ ભારત વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું ઇકોસિસ્ટમ બની ગયું છે. આ પરિવર્તન સૂચવે છે કે ઉદ્યોગસાહસિકતા હવે ફક્ત પુરુષો સુધી મર્યાદિત ક્ષેત્ર નથી. મહિલાઓની ભાગીદારીએ માત્ર લિંગ સમાનતાને મજબૂત બનાવી નથી પરંતુ નવીનતામાં વિવિધતા પણ લાવી છે, જે કોઈપણ મજબૂત ઇકોસિસ્ટમ માટે જરૂરી છે.
ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સને હવે વૈશ્વિક સ્તરે ગંભીરતાથી માન્યતા આપવામાં આવી રહી છે. એક સમય હતો જ્યારે ભારતને ફક્ત સસ્તા શ્રમ અને મોટા બજાર માટેનું કેન્દ્ર માનવામાં આવતું હતું, પરંતુ આજે ભારત નવીનતા અને તકનીકી ઉકેલોનું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. ફિનટેક, હેલ્થટેક, એડટેક, એગ્રીટેક, ક્લીન એનર્જી અને ડીપ ટેક જેવા ક્ષેત્રોમાં ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ વૈશ્વિક સ્તરે અલગ અલગ રીતે ઉભા છે. વિદેશી રોકાણકારો ભારતને લાંબા ગાળાની સંભાવના ધરાવતા દેશ તરીકે જોઈ રહ્યા છે. ેૈંઁં, આધાર અને ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરે ભારતને ઓછા ખર્ચે, ઉચ્ચ-અસરકારક નવીનતાનું ઉદાહરણ બનાવ્યું છે. આ જ કારણ છે કે ઘણા વિદેશી સ્ટાર્ટઅપ્સ ભારતમાં સંશોધન કેન્દ્રો ખોલી રહ્યા છે અને ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ સાથે ભાગીદારી કરી રહ્યા છે.
“પ્રધાનમંત્રી મોદીનો સ્વદેશી કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાના વિકાસ પરનો ભાર ખાસ કરીને નોંધપાત્ર છે. તેમનું માનવું છે કે છૈં માત્ર એક ટેકનોલોજી નથી, પરંતુ ભારત માટે એક વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાત છે. છૈં ભારતના ભાવિ અર્થતંત્ર, સુરક્ષા અને શાસનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે. જો આ ટેકનોલોજી વિદેશી સર્વર્સ અને વિદેશી કંપનીઓના નિયંત્રણ હેઠળ રહેશે, તો તે ડેટા સુરક્ષા અને ડિજિટલ સાર્વભૌમત્વ માટે ખતરો ઉભો કરી શકે છે. તેથી, તેમણે ભારતીય યુવાનોને ભારતીય સર્વર્સ પર સ્વદેશી છૈં વિકસાવવા હાકલ કરી. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ માં પ્રસ્તાવિત છૈં ઇમ્પેક્ટ સમિટ આ દિશામાં એક મોટું પગલું છે, જે ભારતને વૈશ્વિક છૈં નેતૃત્વ તરફ આગળ ધપાવી શકે છે.
યુવાનો સાથે પ્રધાનમંત્રી મોદીનો વાર્તાલાપ તેમને માત્ર પ્રેરણા જ નહીં પરંતુ તેમની છુપાયેલી ક્ષમતામાં વિશ્વાસ પણ જગાડે છે. જ્યારે તેઓ કહે છે કે આત્મવિશ્વાસ અને મહત્વાકાંક્ષા ડિગ્રી કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ છે, ત્યારે તે લાખો યુવાનોને મજબૂત ટેકો પૂરો પાડે છે જેઓ પરંપરાગત માર્ગોથી દૂર થઈને નવીનતા લાવવા માંગે છે. સરકારી પ્લેટફોર્મ પર સ્ટાર્ટઅપ્સની માન્યતા, રાષ્ટ્રીય વિકાસમાં ભાગીદાર તરીકે તેમની માન્યતા અને તેમના અવાજો સાંભળવામાં આવે છે તે બધું યુવાનોને પ્રોત્સાહિત કરે છે.
આગામી દાયકા સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા માટે વધુ મહત્વપૂર્ણ રહેશે. ભારત પાસે કૃત્રિમ બુદ્ધિ, ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ, બાયોટેક, સ્પેસ ટેક અને ગ્રીન એનર્જી જેવા ક્ષેત્રોમાં નેતૃત્વ કરવાની તક છે. ગ્રામીણ અને કૃષિ આધારિત સ્ટાર્ટઅપ્સ સમાવિષ્ટ વિકાસને વેગ આપશે અને વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં ભારતની ભૂમિકાને મજબૂત બનાવશે. આ માટે નીતિગત સ્થિરતા, મૂડીની સરળ પહોંચ અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપતી શિક્ષણ પ્રણાલીની જરૂર છે.
“આખરે, સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયાના દસ વર્ષ સાબિત કરે છે કે જો યુવાનોને આત્મવિશ્વાસ, તક અને સ્વતંત્રતા આપવામાં આવે, તો તેઓ અસાધારણ પરિણામો આપી શકે છે. જોખમ, નવીનતા અને આત્મનિર્ભરતા આજે ભારતની વિકાસ યાત્રાનો મુખ્ય પ્રવાહ બની ગયા છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનો આ સંદેશ ફક્ત એક પ્રેરણાદાયક નિવેદન નથી, પરંતુ નવા ભારત માટેનો મેનિફેસ્ટો છે. એક એવું ભારત જ્યાં યુવાનો ફક્ત ભવિષ્યની આશા નથી, પરંતુ વર્તમાનની શક્તિ છે.
