તંત્રીની કલમે….
ભારત આજે એવા સમયગાળામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, જ્યાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માત્ર સૈનિકોની બહાદુરી કે સરહદ પર તૈનાત દળોની સતર્કતા સુધી મર્યાદિત રહી નથી. આધુનિક યુગમાં સુરક્ષાના પડકારોનું સ્વરૂપ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. આતંકવાદ, ડ્રોન મારફતે થતી ઘૂસણખોરી, સાયબર હુમલાઓ, નશીલા પદાર્થોની હેરાફેરી અને સરહદ પારથી પ્રાયોજિત અસ્થિરતા જેવા જોખમો સામે લડવા માટે પરંપરાગત પદ્ધતિઓ પૂરતી નથી. આવા સમયમાં ભારત દ્વારા “સ્માર્ટ બોર્ડર”ની દિશામાં લેવામાં આવેલું પગલું દેશની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને નવા યુગમાં લઈ જનારું ઐતિહાસિક પગલું સાબિત થઈ શકે છે.
ભારતની જમીની સરહદ લગભગ ૧૫ હજાર કિલોમીટરથી વધુ વિસ્તાર ધરાવે છે, જ્યારે દરિયાઈ સરહદોનો વિસ્તાર પણ વિશાળ છે. પાકિસ્તાન, ચીન, બાંગ્લાદેશ, નેપાળ, ભૂટાન અને મ્યાનમાર જેવા દેશો સાથે જોડાયેલી સરહદોમાં સુરક્ષાના પડકારો અલગ અલગ પ્રકારના છે. ક્યાંક આતંકવાદી ઘૂસણખોરીનો ભય છે, તો ક્યાંક ગેરકાયદે સ્થળાંતર અને દાણચોરીની સમસ્યા છે. આવા સંજોગોમાં માત્ર માનવબળના આધારે સરહદોની દેખરેખ રાખવી દિવસ પ્રતિદિવસ વધુ મુશ્કેલ બની રહી છે.
સ્માર્ટ બોર્ડર પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય હેતુ ટેક્નોલોજીની મદદથી સરહદોને વધુ સુરક્ષિત, સક્રિય અને અભેદ્ય બનાવવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ અદ્યતન સેન્સર, ડ્રોન, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, થર્મલ કેમેરા, રડાર સિસ્ટમ અને રિયલ ટાઈમ ડેટા એનાલિટિક્સ જેવી વ્યવસ્થાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. આ ટેક્નોલોજી સરહદ પર થતી દરેક હલચલ પર સતત નજર રાખશે અને કોઈ પણ શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિ અંગે સુરક્ષા દળોને તાત્કાલિક માહિતી પહોંચાડશે.
તાજેતરના વર્ષોમાં ડ્રોનનો ઉપયોગ કરીને હથિયારો, વિસ્ફોટકો અને નશીલા પદાર્થોની હેરાફેરીમાં વધારો જોવા મળ્યો છે. ખાસ કરીને પાકિસ્તાનની સરહદ નજીક આવા અનેક કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે. પરંપરાગત સુરક્ષા વ્યવસ્થા માટે આવા જોખમોને રોકવા મુશ્કેલ બનતું હતું. સ્માર્ટ બોર્ડર સિસ્ટમ આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓને ઝડપથી ઓળખી શકે છે અને સમયસર કાર્યવાહી કરવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
આતંકવાદ સામેની લડતમાં પણ સ્માર્ટ બોર્ડર અત્યંત મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. ભૂતકાળમાં અનેક આતંકવાદી હુમલાઓ પાછળ સરહદ પારથી થયેલી ઘૂસણખોરી જવાબદાર રહી છે. જો ટેક્નોલોજી આધારિત સુરક્ષા વ્યવસ્થા દ્વારા ઘૂસણખોરીના પ્રયાસોને શરૂઆતના તબક્કામાં જ નિષ્ફળ બનાવવામાં આવે તો આતંકવાદી નેટવર્કને મોટો ફટકો પડી શકે છે. સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ આ એક ક્રાંતિકારી પરિવર્તન ગણાશે.
સ્માર્ટ બોર્ડરનો બીજું મહત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે તે માનવબળ પરનો બોજ ઘટાડશે. સરહદ પર દિવસ-રાત કપરા સંજોગોમાં ફરજ બજાવતા જવાનોને ટેક્નોલોજીનું મજબૂત સહયોગ મળશે. મશીનો અને ડિજિટલ સિસ્ટમો જોખમોની ઓળખ કરી શકે ત્યારે સુરક્ષા દળો વધુ અસરકારક રીતે પોતાના સંસાધનોનો ઉપયોગ કરી શકશે. આથી માત્ર સુરક્ષા જ નહીં, પરંતુ કાર્યક્ષમતા પણ વધશે.
ભારત માટે આ પહેલ માત્ર સુરક્ષા પ્રોજેક્ટ નથી, પરંતુ ભવિષ્યની વ્યૂહાત્મક તૈયારીનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. વિશ્વના વિકસિત દેશો લાંબા સમયથી સ્માર્ટસર્વેલન્સ અને ટેક્નોલોજી આધારિત બોર્ડર મેનેજમેન્ટનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. હવે ભારત પણ તે દિશામાં મજબૂત પગલાં ભરી રહ્યું છે. આત્મનિર્ભર ભારત અને ડિજિટલ ભારત જેવા અભિયાનોની સફળતા પછી સુરક્ષા ક્ષેત્રમાં ટેક્નોલોજીનો વ્યાપક ઉપયોગ દેશની ક્ષમતાઓને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જઈ શકે છે. જોકે કોઈ પણ ટેક્નોલોજી સંપૂર્ણ સુરક્ષાની ગેરંટી આપી શકતી નથી. સ્માર્ટ બોર્ડર પ્રોજેક્ટની સફળતા માટે સતત અપડેટ, મજબૂત સાયબર સુરક્ષા અને તાલીમબદ્ધ માનવબળની જરૂર રહેશે. ટેક્નોલોજી માત્ર સાધન છે; અંતિમ સફળતા તો તેના યોગ્ય ઉપયોગ અને અસરકારક સંકલન પર જ નિર્ભર રહેશે. તેથી સરકાર અને સુરક્ષા એજન્સીઓએ આ ક્ષેત્રમાં સતત રોકાણ અને સંશોધનને પ્રાથમિકતા આપવી પડશે. આજે વિશ્વભરમાં સુરક્ષાના પડકારોનું સ્વરૂપ બદલાઈ રહ્યું છે. યુદ્ધો હવે માત્ર બંદૂકો અને ટેન્કોથી નથી લડાતા, પરંતુ ડેટા, ટેક્નોલોજી અને બુદ્ધિમત્તા આધારિત વ્યવસ્થાઓ દ્વારા પણ લડાય છે. ભારતે આ હકીકતને સમયસર સમજીને સ્માર્ટ બોર્ડર જેવી પહેલ હાથ ધરી છે, તે આવકારદાયક છે.
દેશની સરહદો માત્ર ભૂગોળની રેખાઓ નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય અસ્મિતા, સ્વાભિમાન અને સુરક્ષાનું પ્રતિક છે. આ સરહદો જેટલી મજબૂત હશે, દેશનું ભવિષ્ય તેટલું સુરક્ષિત રહેશે. સ્માર્ટ બોર્ડર પ્રોજેક્ટ એ માત્ર એક ટેક્નોલોજીકલ યોજના નથી, પરંતુ સુરક્ષિત, સશક્ત અને આત્મવિશ્વાસી ભારતના નિર્માણ તરફનું એક દુરંદેશી પગલું છે. આવનારા સમયમાં આ પહેલ ભારતને સુરક્ષાના નવા યુગમાં પ્રવેશ કરાવશે અને વિશ્વ સમક્ષ એક આધુનિક તથા સજ્જ રાષ્ટ્ર તરીકે વધુ મજબૂત રીતે સ્થાપિત કરશે.
નરેન્દ્ર જોષી
