તંત્રીની કલમે….
એક સમય હતો જ્યારે ભારતની વિદેશ નીતિ મુખ્યત્વે પોતાના પડોશી દેશો સુધી મર્યાદિત માનવામાં આવતી હતી. પરંતુ છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતે વિશ્વ મંચ પર પોતાની અલગ ઓળખ ઉભી કરી છે. આજે ભારત માત્ર એક મોટું બજાર કે વિકાસશીલ અર્થતંત્ર નથી, પરંતુ વિશ્વાસપાત્ર મિત્ર, જવાબદાર શક્તિ અને વૈશ્વિક પડકારોના ઉકેલમાં ભાગીદાર તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની સેશેલ્સ મુલાકાત એ આ બદલાતી ભારતની એક મહત્વપૂર્ણ ઝલક છે. આ મુલાકાત માત્ર રાજકીય ઔપચારિકતા નહોતી, પરંતુ હિંદ મહાસાગરમાં ભારતના વ્યૂહાત્મક, આર્થિક અને સુરક્ષા સંબંધિત દૃષ્ટિકોણને વધુ મજબૂત બનાવતું મહત્વપૂર્ણ પગલું બની છે. મુલાકાત દરમિયાન સમુદ્રી સુરક્ષા, બ્લૂ ઇકોનોમી, જળવાયુ પરિવર્તન, વિકાસ સહકાર અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે અનેક કરારો થયા તથા બંને દેશોએ પરસ્પર વિશ્વાસને વધુ ગાઢ બનાવવાનો સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો.
વિશ્વની લગભગ ૮૦ ટકા સમુદ્રી વેપાર પ્રવૃત્તિ અને ઊર્જા પુરવઠાનો મોટો હિસ્સો હિંદ મહાસાગર પરથી પસાર થાય છે. આવા સમયે આ વિસ્તારમાં સ્થિરતા જાળવવી માત્ર દરિયાકાંઠાના દેશો માટે નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે અનિવાર્ય બની ગઈ છે. ભારત માટે તો હિંદ મહાસાગર જીવનરેખા સમાન છે. દેશના મોટાભાગના બંદરો, ઊર્જાની આયાત અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર આ સમુદ્રી માર્ગો પર નિર્ભર છે. તેથી આ વિસ્તારની સુરક્ષા ભારતની આર્થિક સુરક્ષાથી સીધી જોડાયેલી છે. સેશેલ્સ ભૌગોલિક રીતે ભલે નાનો દેશ હોય, પરંતુ વ્યૂહાત્મક રીતે તેનું સ્થાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. પશ્ચિમ હિંદ મહાસાગરમાં આવેલો આ દ્વીપસમૂહ આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી માર્ગો પર નજર રાખવા માટે અનુકૂળ સ્થાન ધરાવે છે. ચાંચિયાગીરી, ગેરકાયદે માછીમારી, ડ્રગ્સની હેરાફેરી અને માનવ તસ્કરી જેવી પ્રવૃત્તિઓ સામે લડવામાં સેશેલ્સ અને ભારતનો સહકાર સમગ્ર વિસ્તાર માટે લાભદાયક છે. આ જ કારણ છે કે ભારત વર્ષોથી સેશેલ્સને પેટ્રોલ વેસલ, કોસ્ટ ગાર્ડ તાલીમ, હાઇડ્રોગ્રાફિક સર્વે અને સુરક્ષા સહાય પૂરી પાડતું આવ્યું છે. આ મુલાકાત દરમિયાન પણ ભારતે વધુ એક સ્વદેશી પેટ્રોલ જહાજ સોંપીને આ વિશ્વાસને વધુ મજબૂત કર્યો છે. આજના સમયમાં કોઈપણ દેશ માત્ર સૈન્ય શક્તિના આધારે મહાશક્તિ બની શકતો નથી. આર્થિક સહકાર, ટેક્નોલોજી, ડિજિટલ જોડાણ, માનવ સંસાધન વિકાસ અને પર્યાવરણ પ્રત્યેની જવાબદારી પણ એટલી જ જરૂરી છે. ભારતે “મહાસાગર” વિઝન દ્વારા આ વિચારને આગળ વધાર્યો છે. આ દૃષ્ટિકોણનો મૂળ આધાર એ છે કે સુરક્ષા અને વિકાસ એકબીજાથી અલગ નથી; બંને પરસ્પર પૂરક છે. હિંદ મહાસાગરના દેશો સાથે ભાગીદારી દ્વારા ભારત સ્થિર, સુરક્ષિત અને સમૃદ્ધ પ્રદેશનું નિર્માણ કરવા માંગે છે.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ગુજરાતની ભૂમિકા પણ ખૂબ જ મહત્વની છે. કંડલા, મુન્દ્રા, પિપાવાવ અને હજીરા જેવા બંદરો ભારતના વૈશ્વિક વેપારના મુખ્ય દ્વાર છે. જો હિંદ મહાસાગરમાં શાંતિ અને સુરક્ષા જળવાશે તો ગુજરાતના ઉદ્યોગો, નિકાસકારો, શિપિંગ ક્ષેત્ર અને બ્લૂ ઇકોનોમીને સીધો લાભ મળશે. એટલે વિદેશ નીતિ અને દરિયાઈ સુરક્ષા માત્ર દિલ્હી સુધી સીમિત વિષય નથી, પરંતુ ગુજરાતના વિકાસ સાથે પણ ગાઢ રીતે જોડાયેલી છે.
આ મુલાકાત દરમિયાન વડાપ્રધાન મોદીને “ગાર્ડિયન ઑફ ધ બ્લૂ હોરાઇઝન” સન્માનથી નવાજવામાં આવ્યા. તેમણે આ સન્માનને જળવાયુ પરિવર્તન સામે લડી રહેલા તમામ દેશોને સમર્પિત કર્યું. આ માત્ર વ્યક્તિગત સન્માન નથી; તે ભારતની એવી છબીનું પ્રતિબિંબ છે કે જે સુરક્ષા સાથે પર્યાવરણ, ટકાઉ વિકાસ અને માનવ કલ્યાણને પણ સમાન મહત્વ આપે છે. આજના યુગમાં સમુદ્રો પર કબજો જ નહીં, પરંતુ સમુદ્રોનું સંરક્ષણ પણ એટલું જ મહત્વનું છે.
સ્વાભાવિક છે કે હિંદ મહાસાગર વિસ્તારમાં અનેક વૈશ્વિક શક્તિઓ પોતાની હાજરી વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતે સ્પર્ધા કરતાં સહકારનો માર્ગ પસંદ કર્યો છે. ભારતનો અભિગમ દબાણ કે પ્રભુત્વ સ્થાપવાનો નહીં, પરંતુ વિશ્વાસ, વિકાસ અને પરસ્પર સન્માનના આધારે ભાગીદારી ઊભી કરવાનો રહ્યો છે. આ જ અભિગમ ભારતને અન્ય દેશોથી અલગ ઓળખ આપે છે.
ભારત આજે વિશ્વને એવો સંદેશ આપી રહ્યું છે કે શક્તિનો સાચો અર્થ માત્ર સૈન્ય બળ નથી. સાચી શક્તિ વિશ્વાસ જીતવામાં, મિત્રતા નિભાવવામાં, આપત્તિના સમયે મદદરૂપ થવામાં અને વિકાસમાં સહભાગી બનવામાં છે. સેશેલ્સ સાથેના સંબંધો આ મૂલ્યોનું જીવંત ઉદાહરણ છે. ભારત જ્યારે “વિકસિત ભારત-૨૦૪૭” તરફ આગળ વધી રહ્યું છે ત્યારે તેની વિદેશ નીતિ પણ એટલી જ દૂરંદેશી બનવી જરૂરી છે. હિંદ મહાસાગરમાં મજબૂત ઉપસ્થિતિ, મિત્ર દેશો સાથે ગાઢ સહકાર, બ્લૂ ઇકોનોમીનો વિકાસ, પર્યાવરણનું સંરક્ષણ અને સુરક્ષિત સમુદ્રી માર્ગો—આ બધા મુદ્દાઓ ભારતના ઉજ્જવળ ભવિષ્યના આધારસ્તંભ છે. સેશેલ્સની આ મુલાકાત આપણને એ સમજાવે છે કે આજના યુગમાં વિશ્વનું નેતૃત્વ તાકાતથી નહીં, પરંતુ વિશ્વાસ, સહકાર અને જવાબદારીથી પ્રાપ્ત થાય છે. હિંદ મહાસાગરના મોજાં વચ્ચે ભારત આજે માત્ર પોતાનું ભવિષ્ય જ નથી ઘડી રહ્યું, પરંતુ સમગ્ર વિસ્તાર માટે શાંતિ, સુરક્ષા અને સમૃદ્ધિનો નવો માર્ગ પણ પ્રશસ્ત કરી રહ્યું છે.
નરેન્દ્ર જોષી
