કાંતિલાલ માંડોત
સુરત
મો ૯૯૭૪૯ ૪૦૩૨૪ / ૮૯૫૫૯ ૫૦૩૩૫
મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલો સંઘર્ષ હવે ફક્ત પ્રાદેશિક યુદ્ધ નથી રહ્યો, પરંતુ વૈશ્વિક સત્તા સંતુલનને પડકારતું સંકટ બની ગયું છે. એક તરફ ઈરાન છે, જે ભારે નુકસાન સહન કરવા છતાં પીછેહઠ કરવા તૈયાર નથી, જ્યારે બીજી તરફ ઈઝરાયલ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ છે, જેઓ તેમની વ્યૂહાત્મક અને લશ્કરી શક્તિના આધારે દબાણ લાવી રહ્યા છે. આ સમગ્ર વિકાસે ફરી એકવાર વિશ્વને પુનર્વિચાર કરવા મજબૂર કર્યું છે કે શું યુદ્ધ કોઈ સમસ્યાનું નિરાકરણ લાવી શકે છે કે શું તે ફક્ત નવી સમસ્યા ઉભી કરે છે.
ઈરાનની વર્તમાન વ્યૂહરચના સમજવી મહત્વપૂર્ણ છે. તે આ યુદ્ધ જીતવા માટે લડી રહ્યું નથી, પરંતુ તેના અસ્તિત્વને જાળવી રાખવા અને તેના દુશ્મનોને સંદેશ આપવા માટે લડી રહ્યું છે કે તેને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવું સરળ રહેશે નહીં. વારંવાર તેનું ટોચનું લશ્કરી અને રાજકીય નેતૃત્વ ગુમાવવા છતાં, ઈરાન પીછેહઠ કરવાને બદલે સંઘર્ષને લંબાવી રહ્યું છે. આ વ્યૂહરચના “યુદ્ધને મોંઘુ બનાવો” ના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે. એટલે કે, જો દુશ્મનને એટલું આર્થિક અને રાજકીય નુકસાન થાય છે કે તેને વાટાઘાટોના ટેબલ પર આવવાની ફરજ પડે છે, તો ઈરાન તેનું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત માને છે.”
આ યુદ્ધની સૌથી મોટી અસર ઊર્જા બજાર પર જોવા મળી રહી છે. વિશ્વના તેલ વેપાર માટેનો મુખ્ય માર્ગ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ, તણાવનું કેન્દ્ર બની ગયું છે. જહાજો પર હુમલા, તેલના ભાવમાં વધારો અને ગેસ પુરવઠામાં વિક્ષેપોએ વૈશ્વિક અર્થતંત્રને અસર કરી છે. યુરોપથી એશિયા સુધી ઊર્જા સંકટનો ભય વધી રહ્યો છે. આ સ્પષ્ટ કરે છે કે આ યુદ્ધ ફક્ત ત્રણ દેશો પૂરતું મર્યાદિત નથી; તે વૈશ્વિક બજાર સાથે જોડાયેલા દરેક દેશને અસર કરી રહ્યું છે.
દરમિયાન, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ભૂમિકા પણ તપાસ હેઠળ છે. તેમણે અગાઉ ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘર્ષોને રોકવાનો દાવો કર્યો હતો, પરંતુ વર્તમાન પરિસ્થિતિએ તેમના નેતૃત્વ પર શંકા વ્યક્ત કરી છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પણ આ યુદ્ધનો વિરોધ વધી રહ્યો છે. ઘણા કાયદાશાસ્ત્રીઓ અને વિશ્લેષકો માને છે કે આ યુદ્ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ માટે વ્યૂહાત્મક રીતે ફાયદાકારક નથી અને તેની વૈશ્વિક છબીને નુકસાન પહોંચાડી રહ્યું છે. ટ્રમ્પ દ્વારા ઇરાનની શરણાગતિ માટેની માંગ વાટાઘાટોના માર્ગોને સાંકડી કરીને પરિસ્થિતિને વધુ જટિલ બનાવી રહી છે.
યુરોપ પણ આ સંઘર્ષ અંગે અસ્વસ્થ છે. જ્યોર્જિયા મેલોની સહિત ઘણા યુરોપિયન નેતાઓએ આ સંઘર્ષ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેઓ માને છે કે યુદ્ધ વૈશ્વિક અસ્થિરતામાં વધારો કરી રહ્યું છે અને યુરોપના અર્થતંત્ર અને સુરક્ષા પર સીધી અસર કરી શકે છે. ઇટાલી સહિત ઘણા દેશોએ ખુલ્લેઆમ સંકેત આપ્યો છે કે તેઓ આ યુદ્ધને સમર્થન આપતા નથી અને તેને ટૂંક સમયમાં સમાપ્ત કરવાની જરૂર છે.”
આ સંદર્ભમાં, ભારતની ભૂમિકા નિર્ણાયક બની જાય છે. નરેન્દ્ર મોદીને એક એવા નેતા તરીકે જોવામાં આવે છે જેમને વિશ્વભરના ઘણા દેશો સાંભળે છે. ભારતની વિદેશ નીતિ પરંપરાગત રીતે સંતુલિત અને સંવાદ આધારિત રહી છે. ભારતે હંમેશા યુદ્ધ કરતાં શાંતિ અને રાજદ્વારીને પ્રાથમિકતા આપી છે. આ જ કારણ છે કે, આજે જ્યારે વિશ્વના મુખ્ય દેશો સંઘર્ષની સ્થિતિમાં છે, ત્યારે ભારતને સંભવિત મધ્યસ્થી તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
મોદીની વિશિષ્ટ વિશેષતા એ છે કે તેઓ અમેરિકા, ઇઝરાયલ અને ગલ્ફ દેશો સાથે મજબૂત સંબંધો જાળવી રાખે છે, જ્યારે ઇરાન સાથે પણ વાતચીત જાળવી રાખે છે. કોઈપણ શાંતિ પ્રયાસ માટે આ સંતુલન મહત્વપૂર્ણ છે. જો ભારત ઈચ્છે તો, તે એક એવું પ્લેટફોર્મ બનાવી શકે છે જ્યાં બધા પક્ષો વાટાઘાટો કરવા તૈયાર હોય. જોકે, આ સરળ રહેશે નહીં, કારણ કે વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં, બધા પક્ષો પોતાની શરતો પર અડગ છે.
આ યુદ્ધે બીજા એક મહત્વપૂર્ણ પાસાને પ્રકાશિત કર્યો છેઃ પ્રાદેશિક જોડાણોનું બદલાતું સ્વરૂપ. ગલ્ફ દેશો ઇઝરાયલ અને અમેરિકા તરફ વધુને વધુ ઝુકાવ કરી રહ્યા છે. જે દેશોએ પહેલા તટસ્થ રહેવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો તેઓ હવે પોતાની સુરક્ષા અંગે વધુ સ્પષ્ટ વલણ અપનાવી રહ્યા છે. આ ભવિષ્યમાં મધ્ય પૂર્વનો રાજકીય નકશો બદલી શકે છે.”
“બીજી બાજુ, ઈરાન એ દર્શાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે કે જો તે અસ્થિર થશે, તો સમગ્ર પ્રદેશ અસ્થિર થઈ જશે. આ એક ચેતવણી અને વ્યૂહરચના બંને છે. તે પોતાના પ્રભાવનો ઉપયોગ કરીને સંદેશ મોકલવા માંગે છે કે તેના વિના પ્રદેશમાં સ્થિરતા અશક્ય છે. જ્યારે આ વિચાર આક્રમક લાગે છે, ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં આવા અભિગમો સામાન્ય છે.
આ સમગ્ર વિકાસનો ભોગ સામાન્ય લોકો બની રહ્યા છે. ઇઝરાયલમાં ઘાયલ નાગરિકો હોય, લેબનોનમાં પોતાના ઘર છોડીને ભાગી જવા મજબૂર થયેલા લોકો હોય કે ઇરાનમાં આવશ્યક ચીજવસ્તુઓની અછતનો સામનો કરી રહેલા નાગરિકો હોય, માનવીય વેદના દરેક જગ્યાએ સ્પષ્ટ છે. યુદ્ધના આંકડા ફક્ત સંખ્યાઓ નથી; તે કાયમ માટે બદલાયેલા પરિવારોની વાર્તાઓ છે.
આવા સમયે, શું વિશ્વ શીત યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે તે પ્રશ્ન વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. મુખ્ય શક્તિઓ વચ્ચેના સંઘર્ષો, પ્રાદેશિક સંઘર્ષો અને આર્થિક અસ્થિરતા આ દિશામાં નિર્દેશ કરે છે. જો સમયસર રાજદ્વારી પ્રયાસો કરવામાં નહીં આવે, તો આ કટોકટી વધુ ઘેરી બની શકે છે.
આ ભારત માટે તક અને પડકાર બંને રજૂ કરે છે. એક તક કારણ કે તે એક જવાબદાર વૈશ્વિક શક્તિ તરીકે તેની ભૂમિકાને મજબૂત બનાવી શકે છે, અને એક પડકાર કારણ કે તેણે તેના રાષ્ટ્રીય હિતોનું રક્ષણ કરતી વખતે સંતુલન જાળવવું જોઈએ. ઊર્જા સુરક્ષા, વેપાર અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા જેવા મુદ્દાઓ ભારત માટે સમાન રીતે મહત્વપૂર્ણ છે.
“આખરે, એ સ્પષ્ટ છે કે યુદ્ધ બંને પક્ષો માટે કાયમી ઉકેલ નથી. ઈરાનની વ્યૂહરચના ગમે તેટલી નિશ્ચિત હોય અને અમેરિકા અને ઇઝરાયલ ગમે તેટલા શક્તિશાળી હોય, આખરે, સંવાદ દ્વારા ઉકેલ બહાર આવશે. આજે વિશ્વને એવા નેતૃત્વની જરૂર છે જે સંઘર્ષને નહીં, પણ સંવાદને પ્રોત્સાહન આપે. તેથી, ભારત અને તેના નેતૃત્વ પાસેથી અપેક્ષાઓ સ્વાભાવિક છે.
જો વૈશ્વિક સમુદાય સમયસર જાગશે નહીં, તો આ સંઘર્ષ વધુ મોટા સંકટમાં પરિણમી શકે છે. પરંતુ જો રાજદ્વારીને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે, તો આ કટોકટી એક નવા અને વધુ સંતુલિત વિશ્વ વ્યવસ્થાની શરૂઆત પણ કરી શકે છે.
