તંત્રીની કલમે….
આજના ડિજિટલ યુગમાં, જ્યાં આંગળીના ટેરવે આખી દુનિયાની માહિતી ઉપલબ્ધ છે, ત્યાં સત્ય ક્યાંક ખોવાઈ ગયું છે અને અફવાઓ પાંખો ફેલાવીને આખા સમાજમાં પ્રસરી ગઈ છે. તાજેતરમાં ગુજરાતના વિવિધ શહેરોમાં પેટ્રોલ- ડીઝલની અછતની જે પાયાવિહોણી અફવા ફેલાઈ, તેણે ફરી એકવાર સવાલ ઉભો કર્યો છે કે શું આપણે માત્ર એક મેસેજની ગુલામી કરીએ છીએ? પેટ્રોલ પંપો પર ઉમટેલી લોકોની ભીડ, લાંબી કતારો અને વાહનોની ટાંકીઓ ફૂલ કરાવવા માટેની આંધળી દોડધામ એ માત્ર ઇંધણની જરૂરિયાત નહોતી, પણ એક એવી સામૂહિક માનસિક બીમારીનું પ્રદર્શન હતું જે સત્ય શોધવાને બદલે ભયના સોદાબાજોની જાળમાં ફસાઈ જાય છે.સોશિયલ મીડિયા, જેનું નિર્માણ લોકોને જોડવા માટે થયું હતું, તે આજે અફવાઓ ફેલાવવાનું સૌથી મોટું ‘ટૂલ’ બની ગયું છે. વોટ્સએપ પર આવતો એક ‘ફોરવર્ડ’ મેસેજ, ફેસબુક પરની એક ભ્રામક પોસ્ટ કે ટિ્વટર પરની એક અધૂરી માહિતી સમાજમાં કેવી રીતે દાવાનળની જેમ ફેલાય છે, તેનું આ પેટ્રોલ પંપોનું દ્રશ્ય એક જીવંત ઉદાહરણ છે. લોકો પોતાની વિવેકબુદ્ધિ વાપરવાને બદલે, પડોશીએ લાઈન લગાવી એટલે મારે પણ લગાવી દેવી જોઈએ, એવી ‘ભીડ માનસિકતા’ માં અંધ બનીને દોડવા લાગે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સવારમાં ઉઠીને સાંભળે છે કે ‘પેટ્રોલ ખતમ થઈ જશે’, ત્યારે તે સત્યની ચકાસણી કરવાને બદલે તરત જ અન્ય દસ લોકોને ફોન કરીને આ અફવાને આગળ વધારે છે. આ એક પ્રકારની ચેઈન રિએક્શન છે, જે અંતે ‘પેનિક બાઈંગ’ તરફ દોરી જાય છે. વાસ્તવમાં, તે સમયે કોઈ કટોકટી હોતી જ નથી, પરંતુ લોકોની આ અવિચારી ભીડ જ એક કૃત્રિમ કટોકટી ઊભી કરી દે છે. અહીં સૌથી ગંભીર પ્રશ્ન એ છે કે શું આપણે એટલા બધા અસુરક્ષિત અને ભોળા થઈ ગયા છીએ કે એક અજાણ્યા મેસેજ પર વિશ્વાસ કરીને રસ્તા પર ઉતરી આવીએ? સોશિયલ મીડિયા પરનો એક મેસેજ આપણા માટે સરકારી અધિકૃતતા કરતા વધુ વિશ્વાસપાત્ર બની જાય છે. શું આપણી પાસે એટલી પણ સમજણ નથી રહી કે પેટ્રોલ જેવી આવશ્યકચીજોનો પુરવઠો અચાનક બંધ થઈ શકે નહીં? સત્ય જાણ્યા વગર, સત્તાવાર સ્રોતોની તપાસ કર્યા વગર, માત્ર અફવાઓને સત્ય માનીને દોડધામ કરવી એ નાગરિક તરીકે આપણી પરિપક્વતા પર મોટા સવાલ ઉઠાવે છે. આ ઘટના માત્ર પેટ્રોલ પૂરતી મર્યાદિત નથી; જો કાલે આવી જ રીતે દૂધ, દવાઓ કે અન્ય આવશ્યક વસ્તુઓ વિશે સોશિયલ મીડિયા પર અફવા ફેલાશે, તો શું આખો સમાજ ગભરાઈને અંધાધૂંધી સર્જશે? શિક્ષણ અને ટેકનોલોજીનો વ્યાપ વધ્યો હોવા છતાં, સામાજિક પરિપક્વતાનો અભાવ આજે સાફ વર્તાઈ રહ્યો છે.
જ્યારે સમાજમાં આવી અંધાધૂંધી સર્જાય, ત્યારે તંત્રની ભૂમિકા વધુ મહત્વની બની જાય છે. અફવાઓ જ્યારે વિકરાળ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, ત્યારે તંત્રનું કામ માત્ર એક સામાન્ય પ્રેસ નોટ આપીને સંતોષ માની લેવાનું નથી, પરંતુ તેની સામે આક્રમક રીતે લડવાનું છે. પેટ્રોલ પંપો પર પોલીસ ગોઠવવી એ સમસ્યાનો ઉકેલ નથી, કારણ કે ત્યાં તો લોકો પહોંચી ચૂક્યા હોય છે. અસલી સમસ્યા તો એ ‘ડિજિટલ ટ્રોલ’ અને અફવા ફેલાવનારાઓની છે, જેઓ ઘરમાં બેઠા બેઠા આખું શહેર હચમચાવી નાખે છે.
તંત્રએ હવે નીચે મુજબના પગલાં લેવા અનિવાર્ય છેઃ
૧. ઝડપી અને સચોટ માહિતીઃ અફવાઓ ફેલાય કે તરત જ સરકાર અને વહીવટીતંત્રએ સત્તાવાર ચેનલો અને મુખ્યપ્રવાહના માધ્યમો દ્વારા સત્યનું નિવેદન આપવું જોઈએ.
૨. સાયબર મોનિટરિંગઃ જે લોકો ગેરમાર્ગે દોરનારી પોસ્ટ કે મેસેજ વાયરલ કરે છે, તેમને સાયબર સેલ દ્વારા તાત્કાલિક ટ્રેસ કરીને કડક કાયદાકીય સજા કરવી જોઈએ, જેથી બીજા માટે દાખલો બેસે.
૩. માહિતીનું લોકશાહીકરણઃ સત્તાવાર માહિતી લોકોને સીધી મળે તે માટે વહીવટીતંત્રએ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ, જેથી લોકો અફવાઓ પર આધારિત રહેવાનું બંધ કરે.
અંતે, અફવાઓનું આ ગંદુ બજાર હંમેશા તેજ રહે છે, પણ તેને ઠંડું પાડવાની જવાબદારી નાગરિકો અને તંત્ર બંનેની છે. સમાજે સમજવું પડશે કે પેનિક બાઈંગ એ પોતાની સમસ્યાને જાતે જ આમંત્રણ આપવા જેવું છે. જ્યારે આપણે કોઈ મેસેજને ફોરવર્ડ કરીએ છીએ, ત્યારે વિચારવું જોઈએ કે શું તે સત્ય છે? શું તે સમાજમાં ભય પેદા કરશે? જો દરેક નાગરિક થોડો પણ વિવેક રાખશે અને તર્કનો ઉપયોગ કરશે, તો જ આપણે આવી કૃત્રિમ કટોકટીઓમાંથી બચી શકીશું. આપણે ડરને બદલે વિવેક અને તર્કને પ્રાધાન્ય આપવાની જરૂર છે. નહીંતર, આવતીકાલે ફરી કોઈ અફવા આવશે અને આપણે ફરી એકવાર ગભરાઈને રસ્તા પર દોડતા જોવા મળીશું. યાદ રાખો, અફવાઓ ફેલાવનારાઓનું લક્ષ્ય તો માત્ર અંધાધૂંધી સર્જવાનું જ હોય છે, તેમાં આપણે પ્યાદું બનવું કે જાગૃત નાગરિક, એ આપણે નક્કી કરવાનું છે.
નરેન્દ્ર જોષી
