તંત્રીની કલમે….
નવી દિલ્હીમાં જાહેર થયેલા ૭૨માં રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોએ ભારતીય સિનેમાની બદલાતી દિશા અને વ્યાપક દ્રષ્ટિકોણને ઉજાગર કર્યો છે. આ વર્ષના પુરસ્કારો માત્ર મનોરંજન પૂરતા સીમિત ન રહેતા કળા, ઊંડી સંવેદના અને સામાજિક વાસ્તવિકતાના સશક્ત સંગમ તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. રાષ્ટ્રીય ભાવના, ઐતિહાસિક સચ્ચાઈ અને સમાજના વણસ્પર્શ્યા પ્રશ્નોને વાચા આપતી ફિલ્મોનું વર્ચસ્વ એ સાબિત કરે છે કે દેશના સિનેમા જગતમાં હવે વિષયવસ્તુ એટલે કે કન્ટેન્ટ જ સર્વોચ્ચ રાજા છે. ગ્લેમર અને વ્યાપારી સમીકરણોથી દૂર જઈને જ્યારે વાસ્તવિક વાર્તાઓને રાષ્ટ્રીય સ્તરે સન્માન મળે છે, ત્યારે તે ભારતીય સિનેમાના સુવર્ણ કાળનો સંકેત આપે છે.
આ વખતની જાહેરાતમાં હિન્દી ફિલ્મ ‘આર્ટિકલ ૩૭૦’ શ્રેષ્ઠ ફીચર ફિલ્મ તરીકે પસંદ થઈ છે. કાશ્મીરના જટિલ રાજકીય અને ભૌગોલિક પ્રવાહ પર આધારિત આ ફિલ્મે રાષ્ટ્રીય અસ્મિતા અને સુરક્ષાના સંવેદનશીલ વિષયને અત્યંત ગંભીરતાથી રજૂ કર્યો છે. અભિનેત્રી યામી ગૌતમને આ ફિલ્મમાં તેના શાનદાર અભિનય માટે સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો છે. જે દર્શાવે છે કે મહિલા કેન્દ્રિત અને ગંભીર વિષયવસ્તુ ધરાવતી ફિલ્મો પ્રેક્ષકોના દિલ જીતવાની સાથે વિવેચકોની કસોટી પર પણ ખરી ઉતરી રહી છે. આ પુરસ્કાર કળા અને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓના તાદૃશ્ય ચિત્રણની જીત છે.
પુરસ્કારોની અન્ય એક વિશેષતા એ રહી કે સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેતાનો પુરસ્કાર બે વિભિન્ન પ્રવાહના કલાકારો વચ્ચે વહેંચવામાં આવ્યો છે. હિન્દી સિનેમાના કાર્તિક આર્યનને ‘ચંદુ ચેમ્પિયન’માં ભારતના પ્રથમ પેરાલિમ્પિક સુવર્ણ ચંદ્રક વિજેતા મુરલીકાંત પેટકરના સંઘર્ષમય જીવનને રૂપેરી પડદે જીવંત કરવા બદલ આ સન્માન મળ્યું છે. તો બીજી તરફ મલયાલમ સિનેમાના દિગ્ગજ અભિનેતા મમ્મુત્તીને તેમની પ્રયોગાત્મક ફિલ્મ ‘ભ્રમયુગમ’ માટે સંયુક્ત રીતે આ એવોર્ડ એનાયત થયો છે. એક તરફ શારીરિક પડકારો સામે લડીને દેશનું નામ રોશન કરનાર રમતવીરની બાયોપિક છે, તો બીજી તરફ પ્રાદેશિક સિનેમાની કલાત્મક ઊંડાઈ છે. આ સન્માન દર્શાવે છે કે રાષ્ટ્રીય પુરસ્કારોની જ્યુરીએ વય, ભાષા કે લોકપ્રિયતાના ચોકઠામાં બંધાયા વિના માત્ર અને માત્ર પાત્રની ભજવણી અને વાસ્તવિકતાને જ સર્વોપરી ગણી છે.
દક્ષિણ ભારતીય સિનેમાએ આ પુરસ્કારોમાં પોતાની મજબૂત પકડ જાળવી રાખી છે. તમિલ ફિલ્મ ‘અમરન’ માટે રાજકુમાર પેરિયાસામીને શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શકનો પુરસ્કાર મળ્યો છે, જે યુવા કલાકારો અને દિગ્દર્શકોની નવી પેઢીના આગમનની છડી પોકારે છે. આ સાથે ‘કેપ્ટન મિલર’ ફિલ્મને રાષ્ટ્રીય, સામાજિક અને પર્યાવરણીય મૂલ્યોને પ્રોત્સાહન આપતી શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ તરીકે નવાજવામાં આવી છે. આ બાબત સ્પષ્ટ કરે છે કે કમર્શિયલ એલિમેન્ટ્સ ધરાવતી ફિલ્મો પણ જો સામાજિક જાગૃતિનો મજબૂત સંદેશ લઈને આવે, તો તેને રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ ચોક્કસ સ્વીકૃતિ મળે છે. સિનેમા એ સમાજનો અરીસો છે અને જ્યારે કોઈ ફિલ્મ ઇતિહાસના પાનાઓ અથવા વર્તમાનની વિસંગતતાઓને સાહસિક રીતે રજૂ કરે છે ત્યારે સિનેમાની સાર્થકતા સિદ્ધ થાય છે.
પ્રાદેશિક ફિલ્મોની શ્રેણીમાં ગુજરાતી સિનેમા માટે પણ ગૌરવની ક્ષણ આવી છે, જેમાં ફિલ્મ ‘મારણ’ને સર્વશ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ફિલ્મનો પુરસ્કાર મળ્યો છે. સ્થાનિક ભાષાઓમાં બનતું સિનેમા જ ભારતીય સંસ્કૃતિની ખરી ધરોહર છે અને ગુજરાતી ફિલ્મો જ્યારે રાષ્ટ્રીય ફલક પર પોતાનું સ્થાન અંકિત કરે છે, ત્યારે પ્રાદેશિક ફિલ્મ સર્જકોને નવું બળ મળે છે. મનોરંજનની સાથે સામાજિક મૂલ્યોનું જતન કરતી કથાઓ જ લાંબો સમય સુધી લોકમાનસમાં જીવંત રહે છે.
આ પુરસ્કારોનું સરવૈયું જોતાં એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારતીય પ્રેક્ષકો હવે માત્ર કાલ્પનિક વાર્તાઓ કે ભવ્ય સેટ્સથી પ્રભાવિત થતા નથી, પરંતુ તેઓ સ્ક્રીન પર સચ્ચાઈ જોવા માંગે છે. સામાજિક વિષયો પર બનેલી ‘ભક્ષક’ જેવી ફિલ્મો માટે સંજય મિશ્રાને મળેલો શ્રેષ્ઠ સહાયક અભિનેતાનો એવોર્ડ એ વાતની સાબિતી છે કે નાના અને સંવેદનશીલ વિષયો પણ રાષ્ટ્રીય સ્તરે મોટો પ્રભાવ પાડી શકે છે. ૭૨માં રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કારોએ એ સ્થાપિત કરી દીધું છે કે કળા ક્યારેય ભાષા કે પ્રાંતના બંધનોમાં કેદ રહેતી નથી. ભારતની વિવિધતા જ તેની ખરી તાકાત છે અને દેશના જુદા જુદા ખૂણેથી આવતી વાર્તાઓ જ્યારે નવી દિલ્હીના મંચ પર સન્માનિત થાય છે, ત્યારે અખંડ ભારતની સાંસ્કૃતિક એકતા વધુ મજબૂત બને છે. ફિલ્મ સર્જકો માટે આ પુરસ્કારો એક નવો પથદર્શક બનશે અને ભવિષ્યમાં વધુ અર્થસભર, સંવેદનશીલ અને રાષ્ટ્રીય ભાવનાથી સભર સિનેમાના નિર્માણને ગતિ મળશે તેવી પૂરી આશા રાખી શકાય.
નરેન્દ્ર જોષી
