નરેન્દ્ર જોષી
ભારતની લોકશાહી એ માત્ર વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી નથી, પરંતુ તે વિશ્વની સૌથી જટિલ અને જીવંત વ્યવસ્થા પણ છે. આઝાદીના સાત દાયકાઓ પછી આજે જ્યારે ભારત ૨૦૨૬માં ઊભું છે, ત્યારે આપણી લોકશાહી એક નવા વળાંક પર છે. લોકશાહીના પાયાના સિદ્ધાંતો – સમાનતા, સ્વતંત્રતા અને ન્યાય – આજે નવી પરિસ્થિતિઓ અને નવા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે. પરંપરાગત રીતે ભારતીય રાજકારણ જ્ઞાતિ, ધર્મ અને પ્રાદેશિકતાના ત્રિવેણી સંગમ પર ટકેલું હતું, પરંતુ છેલ્લા દાયકામાં ‘ન્યૂ ઇન્ડિયા’ના ઉદય સાથે આ પ્રવાહોમાં આમૂલ પરિવર્તન આવ્યું છે. રાજનીતિ હવે માત્ર સત્તા મેળવવાનું સાધન નથી રહી, પરંતુ તે વૈચારિક યુદ્ધનું મેદાન બની ગઈ છે. પ્રત્યેક ચૂંટણી હવે માત્ર પ્રતિનિધિ પસંદ કરવાની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ દેશની દિશા અને દશા નક્કી કરવાનો એક જનાદેશ બની ગઈ છે. આ બદલાતા પ્રવાહોએ લોકશાહીની સંસ્થાઓ પર એક અભૂતપૂર્વ દબાણ ઊભું કર્યું છે, જે તેની મજબૂતીની કસોટી કરી રહ્યું છે.
આજના યુગમાં લોકશાહીની વ્યાખ્યા બદલાઈ રહી છે. અગાઉ લોકશાહી એટલે માત્ર મતાધિકાર માનવામાં આવતો હતો, પરંતુ હવે નાગરિકોની અપેક્ષાઓ વધી છે. તેઓ હવે ‘સુશાસન’ અને ‘પરિણામ’ માંગે છે. આ બદલાવને કારણે રાજકીય પક્ષોએ પણ પોતાની વ્યૂહરચના બદલવી પડી છે. હવે માત્ર પોકળ વચનોથી કામ ચાલતું નથી, પરંતુ ડેટા, ટેકનોલોજી અને પ્રોગ્રેસ રિપોર્ટ સાથે જનતા સમક્ષ જવું પડે છે. આ પ્રક્રિયામાં એક તરફ પારદર્શિતા વધી છે, તો બીજી તરફ રાજકીય ધ્રુવીકરણ પણ તીવ્ર બન્યું છે. વિચારધારાઓ વચ્ચેનું અંતર એટલું વધી ગયું છે કે તંદુરસ્ત સંવાદ માટેની જગ્યા ઓછી થતી જાય છે. લોકશાહીમાં અસંમતિનો અવાજ એ તેની સુંદરતા છે, પરંતુ વર્તમાન રાજકીય પ્રવાહોમાં અસંમતિને ઘણીવાર દેશદ્રોહ અથવા વિરોધ તરીકે જોવામાં આવે છે, જે લોકશાહીના મૂળભૂત ઢાંચા માટે એક ગંભીર પડકાર છે.
ભારતની સંઘીય વ્યવસ્થા પણ અત્યારે એક અનોખી કસોટીમાંથી પસાર થઈ રહી છે. કેન્દ્રમાં મજબૂત બહુમતી ધરાવતી સરકાર અને રાજ્યોમાં પ્રાદેશિક પક્ષોનું વર્ચસ્વ ઘણીવાર ઘર્ષણ પેદા કરે છે. જ્યારે રાષ્ટ્રીય હિતો અને પ્રાદેશિક અસ્મિતા વચ્ચે ટકરાવ થાય છે, ત્યારે લોકશાહીની પરિપક્વતાની કસોટી થાય છે. નાણાકીય ફાળવણી, રાજ્યપાલની ભૂમિકા અને કેન્દ્રીય એજન્સીઓના હસ્તક્ષેપ જેવા મુદ્દાઓએ કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોમાં એક પ્રકારની અવિશ્વાસની ખાઈ ઊભી કરી છે. લોકશાહી ત્યારે જ સમૃદ્ધ બને છે જ્યારે સત્તાનું સંતુલન જળવાયેલું હોય. જો સત્તાનું વધુ પડતું કેન્દ્રીકરણ થાય, તો તે લોકશાહીના વિકેન્દ્રીકરણના સિદ્ધાંતની વિરુદ્ધ છે. આમ, પ્રસ્તાવનાના આ તબક્કે આપણે સમજી શકીએ છીએ કે ભારતીય લોકશાહી અત્યારે એક એવી સ્થિતિમાં છે જ્યાં તેણે પોતાની જૂની પરંપરાઓને જાળવી રાખીને આધુનિક પડકારોનો સામનો કરવાનો છે.
ભારતીય રાજનીતિમાં અત્યારે જે સૌથી મોટું પરિવર્તન આપણે જોઈ રહ્યા છીએ, તે રાજકીય પક્ષોના કાર્ય કરવાની પદ્ધતિ અને તેમની વિચારધારાના પ્રસારમાં રહેલું છે. વીસમી સદીના છેલ્લા દાયકાઓ સુધી ભારતીય રાજકારણ મુખ્યત્વે ‘ગઠબંધન યુગ’ માંથી પસાર થયું હતું, જ્યાં કોઈ એક પક્ષનું વર્ચસ્વ નહોતું અને સત્તાના સમીકરણો પ્રાદેશિક પક્ષોની મરજી પર નિર્ભર રહેતા હતા. પરંતુ, ૨૦૧૪ પછી અને ખાસ કરીને ૨૦૨૬ના આ વર્તમાન સમયમાં, ભારતીય રાજનીતિ ફરીથી ’એકપક્ષીય પ્રભુત્વ તરફ વળી છે. આ પરિવર્તને માત્ર સત્તાના કેન્દ્રો જ નથી બદલ્યા, પરંતુ વિપક્ષી પક્ષોની અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની લડાઈને પણ વધુ કઠિન બનાવી દીધી છે. રાજકીય પક્ષો હવે માત્ર ચૂંટણી લડવા માટેનું સંગઠન નથી રહ્યા, પરંતુ તેઓ ૨૪ કલાક સક્રિય રહેતા ‘ઈલેક્શન મશીન’ બની ગયા છે.
વિચારધારાનું યુદ્ધ અત્યારે ચરમસીમા પર છે. એક તરફ ‘સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ’ અને ‘જમણેરી વિચારધારા’ છે, જે ભારતની પ્રાચીન ઓળખ અને આધુનિક વિકાસને જોડીને મતદારોને આકર્ષિત કરી રહી છે. બીજી તરફ, પરંપરાગત ‘સેક્યુલર’ અને ‘ડાબેરી-ઉદારવાદી’ વિચારધારા છે, જે સામાજિક ન્યાય, લઘુમતી અધિકારો અને બંધારણીય લોકશાહીના રક્ષણની વાત કરે છે. આ બંને વિચારધારાઓ વચ્ચેનો સંઘર્ષ એટલો તીવ્ર છે કે તે હવે માત્ર સંસદ સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યો, પરંતુ ડ્રોઈંગ રૂમની ચર્ચાઓ અને સોશિયલ મીડિયાના પ્લેટફોર્મ પર પણ દેખાય છે. મધ્યમ માર્ગી રાજનીતિ માટે જગ્યા ઓછી થતી જાય છે, અને મતદારોએ કાં તો આ પક્ષે અથવા પેલા પક્ષે પોતાની પસંદગી ઉતારવી પડે તેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. આ ધ્રુવીકરણ લોકશાહીમાં ‘સંમતિ દ્વારા શાસન’ના સિદ્ધાંતને નબળો પાડે છે, કારણ કે દરેક પક્ષ પોતાની વિચારધારાને જ એકમાત્ર સત્ય માને છે.
રાજકીય સંગઠનોના માળખામાં પણ ધરખમ ફેરફારો આવ્યા છે. હવે પક્ષોમાં કેડરની ભૂમિકા બદલાઈ છે. પક્ષના કાર્યકરો હવે માત્ર દિવાલો પર પોસ્ટર લગાવવાનું કામ નથી કરતા, પરંતુ તેઓ ડિજિટલ સેના તરીકે કાર્ય કરે છે. પક્ષોએ હવે પ્રોફેશનલ કન્સલ્ટન્ટ્સ, ડેટા સાયન્ટિસ્ટ્સ અને પબ્લિક રિલેશન્સ એજન્સીઓની મદદ લેવાનું શરૂ કર્યું છે. આ ‘કોર્પોરેટાઈઝેશન ઓફ પોલિટિક્સ’ને કારણે રાજનીતિમાં નાણાકીય શક્તિનું મહત્વ અનેકગણું વધી ગયું છે. જે પક્ષ પાસે વધુ સંસાધનો અને આધુનિક ટેકનોલોજી છે, તે મતદારો સુધી પોતાનો સંદેશ પહોંચાડવામાં વધુ સફળ રહે છે. આનાથી એ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે શું ગરીબ પણ લાયક ઉમેદવાર માટે હવે લોકશાહીમાં કોઈ સ્થાન બચ્યું છે? પક્ષોમાં આંતરિક લોકશાહીનો અભાવ અને પરિવારવાદ હજુ પણ એક મોટો પડકાર છે, જે નવા અને પ્રતિભાશાળી યુવાનોને મુખ્ય પ્રવાહમાં આવતા અટકાવે છે.
પ્રાદેશિક પક્ષોની ભૂમિકામાં પણ બદલાવ જોવા મળ્યો છે. અગાઉ પ્રાદેશિક પક્ષો કિંગ-મેકરની ભૂમિકામાં રહેતા હતા, પરંતુ રાષ્ટ્રીય પક્ષોના વધતા પ્રભાવ અને રાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓના વર્ચસ્વને કારણે પ્રાદેશિક પક્ષોએ હવે પોતાની અસ્તિત્વની લડાઈ લડવી પડી રહી છે. ભાષા, પ્રાંતીય ગૌરવ અને સ્થાનિક સંસાધનો પરના અધિકારના મુદ્દાઓ ઉઠાવીને તેઓ પોતાની જમીન બચાવવા મથી રહ્યા છે. જોકે, રાષ્ટ્રીય પક્ષો જ્યારે આ પ્રાદેશિક અસ્મિતાને રાષ્ટ્રીય હિતો સાથે જોડી દે છે, ત્યારે પ્રાદેશિક પક્ષો માટે મતદારોને સમજાવવા મુશ્કેલ બને છે. આ ટકરાવ ઘણીવાર કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેના વહીવટી ગતિરોધમાં પરિણમે છે, જેની સીધી અસર વિકાસલક્ષી યોજનાઓના અમલીકરણ પર પડે છે. રાજકીય પક્ષોએ સમજવું પડશે કે લોકશાહી માત્ર વિરોધ માટે વિરોધ નથી, પરંતુ દેશહિતમાં સહયોગની પ્રક્રિયા પણ છે.
આધુનિક સમયમાં લોકશાહીના કાર્ય કરવાની પદ્ધતિમાં જો સૌથી મોટું અને ક્રાંતિકારી પરિવર્તન આવ્યું હોય તો તે ટેકનોલોજીનો હસ્તક્ષેપ છે. વર્ષ ૨૦૨૬માં ભારતીય રાજનીતિ હવે માત્ર સભાઓ, રેલીઓ અને પત્રિકાઓ સુધી સીમિત નથી રહી, પરંતુ તે દરેક નાગરિકના હાથમાં રહેલા સ્માર્ટફોન સુધી પહોંચી ગઈ છે. સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ જેવા કે વોટ્સએપ, ફેસબુક, એક્સ (અગાઉનું ટિ્વટર) અને ઇન્સ્ટાગ્રામ હવે માત્ર મનોરંજનના સાધનો નથી, પરંતુ તે રાજકીય નેરેટિવ સેટ કરવાના મુખ્ય હથિયારો બની ગયા છે. આ ‘માહિતીના યુદ્ધ’ એ લોકશાહીમાં સંવાદની રીતને બદલી નાખી છે. અગાઉના સમયમાં નેતાઓ અને જનતા વચ્ચે પત્રકારો એક કડી સમાન હતા, પરંતુ હવે ટેકનોલોજીના કારણે નેતાઓ સીધા જ જનતા સાથે જોડાય છે, જેનાથી મધ્યસ્થીઓની ભૂમિકા ઘટી છે.
આ ટેકનોલોજીકલ ક્રાંતિનો સૌથી મોટો પડકાર ‘ફેક ન્યૂઝ’ અને ‘ડીપફેક’ ટેકનોલોજી છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની મદદથી તૈયાર કરવામાં આવેલા ખોટા વીડિયો અને ઓડિયો સંદેશાઓ મતદારોને ગેરમાર્ગે દોરવા માટે પૂરતા છે. જ્યારે કોઈ નેતાના અવાજમાં ખોટો સંદેશ વાયરલ થાય છે, ત્યારે સત્ય બહાર આવે ત્યાં સુધીમાં તો મતદારોના મન પર તેની નકારાત્મક અસર પડી ચૂકી હોય છે. આ પ્રકારનું માહિતીનું પ્રદૂષણ લોકશાહીની તંદુરસ્ત પ્રક્રિયા માટે અત્યંત જોખમી છે. ‘ઇકો ચેમ્બર’ ની અસરમાં લોકો માત્ર એ જ વાતો સાંભળે છે અને જુએ છે જે તેમની વિચારધારાને અનુરૂપ હોય, જેના કારણે સમાજમાં વૈચારિક અસહિષ્ણુતા અને કટ્ટરતા વધી રહી છે. વિરોધ પક્ષના મંતવ્યોને સમજવા કે સાંભળવાની ધીરજ ખૂટતી જાય છે, જે લોકશાહીમાં ‘સહિષ્ણુતા’ ના પાયાને હચમચાવે છે.
ડેટા એનાલિટિક્સ અને અલ્ગોરિધમ્સ હવે નક્કી કરે છે કે તમે કયા સમાચાર જોશો અને કયા ઉમેદવારને પસંદ કરશો. રાજકીય પક્ષો ‘માઇક્રો-ટાર્ગેટિંગ’ દ્વારા દરેક મતદારની પસંદ-નાપસંદ, તેની જરૂરિયાતો અને તેની નબળાઈઓને જાણી લે છે અને તે મુજબ જ તેને પ્રચારના સંદેશા મોકલે છે. આ પ્રક્રિયા વ્યક્તિની ગોપનીયતા પર તરાપ મારે છે અને તેના નિર્ણય લેવાની ક્ષમતાને ચોક્કસ દિશામાં વાળવાનો પ્રયાસ કરે છે. ટેકનોલોજીના કારણે ચૂંટણી ખર્ચમાં પણ જંગી ઉછાળો આવ્યો છે. ડિજિટલ માર્કેટિંગ એજન્સીઓ અને સોશિયલ મીડિયા ઈન્ફ્લુએન્સર્સને ચૂકવવામાં આવતી રકમ હવે કરોડોમાં પહોંચી છે. આનાથી એવો ખતરો ઊભો થયો છે કે જે પક્ષ પાસે વધુ ભંડોળ છે, તે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને જનમતને ખરીદી કે પ્રભાવિત કરી શકે છે.
જોકે, ટેકનોલોજીના સકારાત્મક પાસાઓ પણ છે. તેના કારણે સરકારી યોજનાઓ અને વહીવટમાં પારદર્શિતા વધી છે. ડિજિટલ ઇન્ડિયા અને યુપીઆઈ જેવી સિસ્ટમ્સ દ્વારા ભ્રષ્ટાચારમાં ઘટાડો થયો છે અને લોકોના હકો સીધા જ તેમના સુધી પહોંચે છે. લોકશાહીમાં જવાબદારી નક્કી કરવામાં પણ ટેકનોલોજી મદદરૂપ થઈ રહી છે; નેતાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલા જૂના વચનો અને અત્યારની સ્થિતિના ડેટા જનતા પાસે માત્ર એક ક્લિક પર ઉપલબ્ધ છે. પરંતુ, પડકાર એ છે કે આ હથિયારનો ઉપયોગ લોકશાહીને મજબૂત કરવા માટે થાય છે કે સત્તા જાળવી રાખવા માટે. માહિતીનું લોકશાહીકરણ થવાને બદલે તેનું હથિયારીકરણ થઈ રહ્યું છે, જે ૨૦૨૬માં ભારતીય રાજનીતિની સૌથી મોટી કસોટી છે.
કોઈપણ લોકશાહીની મજબૂતી તેની સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા અને નિષ્પક્ષતા પર નિર્ભર હોય છે. ભારતનું બંધારણ સત્તાના વિભાજન ના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે, જ્યાં ધારાસભા, કારોબારી અને ન્યાયતંત્ર એકબીજાના પૂરક હોવા છતાં સ્વતંત્ર રીતે કાર્ય કરે છે. પરંતુ, ૨૦૨૬ના વર્તમાન રાજકીય પ્રવાહોમાં આ સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા અત્યંત ગંભીર કસોટીમાંથી પસાર થઈ રહી છે. જ્યારે કારોબારી એટલે કે સરકાર અત્યંત શક્તિશાળી બને છે, ત્યારે તે ઘણીવાર અન્ય સંસ્થાઓ પર પોતાનું વર્ચસ્વ જમાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ પ્રક્રિયા લોકશાહીમાં ’ચેક્સ એન્ડ બેલેન્સ’ ની વ્યવસ્થાને નબળી પાડે છે, જેના કારણે સત્તા અનિયંત્રિત બની શકે છે.
ન્યાયતંત્ર અત્યારે લોકશાહીના છેલ્લા રક્ષક તરીકેની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. સર્વોચ્ચ અદાલત અને વડી અદાલતો સમક્ષ જ્યારે બંધારણીય ગૂંચવણો આવે છે, ત્યારે ન્યાયતંત્રના નિર્ણયો દેશની રાજકીય દિશા નક્કી કરે છે. જોકે, ન્યાયાધીશોની નિમણૂક પ્રક્રિયા ને લઈને ચાલી રહેલા વિવાદોએ ન્યાયતંત્ર અને કારોબારી વચ્ચે ઘર્ષણ ઊભું કર્યું છે. ન્યાયતંત્ર પરનો લોકોનો વિશ્વાસ અત્યંત મહત્વનો છે, અને જ્યારે પણ ન્યાયતંત્રના નિર્ણયોમાં વિલંબ થાય છે અથવા રાજકીય પ્રભાવના આક્ષેપો થાય છે, ત્યારે લોકશાહીનો પાયો હચમચી જાય છે. ન્યાયતંત્રએ માત્ર નિષ્પક્ષ હોવું જ જરૂરી નથી, પરંતુ તે નિષ્પક્ષ દેખાવું પણ જોઈએ, જે વર્તમાન સમયની મોટી માંગ છે.
ચૂંટણી પંચ અને કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સીઓ (જેવી કે સીબીઆઈ, ઈડી અને આયકર વિભાગ) ની ભૂમિકા અત્યારે સૌથી વધુ વિવાદના કેન્દ્રમાં છે. વિપક્ષી પક્ષો દ્વારા સતત એવા આક્ષેપો કરવામાં આવે છે કે આ એજન્સીઓનો ઉપયોગ રાજકીય વિરોધીઓને દબાવવા માટે કરવામાં આવે છે. જ્યારે તપાસ એજન્સીઓની કાર્યવાહી માત્ર વિપક્ષી નેતાઓ સુધી સીમિત દેખાય છે, ત્યારે તેમની નિષ્પક્ષતા સામે પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. લોકશાહીમાં ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધની લડાઈ અનિવાર્ય છે, પરંતુ તે લડાઈ જ્યારે રાજકીય હથિયાર બની જાય છે ત્યારે તે લોકશાહી પ્રક્રિયાને દૂષિત કરે છે. ચૂંટણી પંચની સ્વાયત્તતા પણ એટલી જ જરૂરી છે, કારણ કે મુક્ત અને ન્યાયી ચૂંટણીઓ એ લોકશાહીનો જીવ છે. જો જનતાને ચૂંટણી પ્રક્રિયાની નિષ્પક્ષતા પર શંકા જાય, તો તે લોકશાહીના પતન તરફનો પ્રથમ સંકેત હોઈ શકે છે.
રાજ્યપાલના હોદ્દાનો રાજકીય ઉપયોગ પણ એક મોટો બંધારણીય પડકાર બનીને ઉભર્યો છે. ખાસ કરીને બિન-સત્તાધારી પક્ષો શાસિત રાજ્યોમાં રાજ્યપાલ અને મુખ્યમંત્રી વચ્ચેના વિવાદોએ સંઘવાદ ને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. રાજ્યપાલ એ કેન્દ્રના પ્રતિનિધિ હોવાની સાથે બંધારણના રક્ષક પણ છે, પરંતુ જ્યારે તેઓ સક્રિય રાજકારણમાં રસ લેતા દેખાય છે, ત્યારે રાજ્યની સ્વાયત્તતા જોખમાય છે. આ પ્રવાહોએ ભારતના સમવાયી માળખાને ’સહકારી સંઘવાદ’) થી હટાવીને ‘સ્પર્ધાત્મક અથવા સંઘર્ષમય સંઘવાદ’ તરફ ધકેલી દીધો છે. ૨૦૨૬માં ભારતીય લોકશાહી સામેનો સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે કેવી રીતે આ સંસ્થાઓની ગરિમા અને સ્વાયત્તતા પુનઃસ્થાપિત કરવી, જેથી તેઓ કોઈપણ પક્ષપાત વગર બંધારણનું રક્ષણ કરી શકે.
ભારતીય લોકશાહીના ભાવિનો આધાર માત્ર તેની સંસ્થાઓ કે રાજકીય પક્ષો પર જ નથી, પરંતુ તેના સૌથી મજબૂત ઘટક એટલે કે ‘જનતા’ અને ‘લોકમતરક્ષક મીડિયા’ પર રહેલો છે. ૨૦૨૬ના આ સમયગાળામાં મીડિયાની ભૂમિકા અત્યંત જટિલ બની ગઈ છે. મીડિયાને લોકશાહીનો ચોથો સ્તંભ માનવામાં આવે છે, જેનું કાર્ય સત્તાને પ્રશ્નો પૂછવાનું અને જનતા સુધી સાચી હકીકતો પહોંચાડવાનું છે. પરંતુ, વર્તમાન પ્રવાહોમાં મીડિયાનું જે પ્રકારે વ્યાપારીકરણ અને ધ્રુવીકરણ થયું છે, તેણે તેની નિષ્પક્ષતા સામે મોટા પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે. ‘ગોદી મીડિયા’ અને ‘એજન્ડા આધારિત પત્રકારત્વ’ જેવા શબ્દોનો વધતો પ્રયોગ એ વાતનો પુરાવો છે કે મીડિયા હવે અરીસો બનવાને બદલે ઘણીવાર રાજકીય પ્રવક્તા જેવું વર્તન કરી રહ્યું છે. જ્યારે મીડિયા સત્તાને જવાબદાર ઠેરવવાને બદલે વિપક્ષને સવાલો પૂછવામાં વ્યસ્ત રહે છે, ત્યારે લોકશાહીનું સંતુલન બગડે છે.
જોકે, આ નિરાશાજનક ચિત્રની વચ્ચે પણ ‘જનજાગૃતિ’ નો એક નવો સૂર્યોદય જોવા મળી રહ્યો છે. ભારતીય મતદાર હવે પહેલાં કરતાં વધુ સજાગ અને તાર્કિક બન્યો છે. ડિજિટલ સાક્ષરતાને કારણે લોકો હવે માત્ર એક જ સ્ત્રોત પર નિર્ભર રહેવાને બદલે માહિતીને વિવિધ પ્લેટફોર્મ પર ચકાસતા થયા છે. યુવા પેઢી અને મહિલાઓ જે રીતે રાજકીય પ્રક્રિયાઓમાં સક્રિય ભાગ લઈ રહ્યા છે, તે લોકશાહી માટે આશાનું કિરણ છે. લોકો હવે માત્ર ભાવનાત્મક મુદ્દાઓ પર નહીં, પરંતુ શિક્ષણ, રોજગાર, મોંઘવારી અને પર્યાવરણ જેવા જીવનજરૂરી વિષયો પર પણ નેતાઓ પાસે જવાબ માંગી રહ્યા છે. નાગરિક સમાજ અને બિનસરકારી સંગઠનોનું વધતું દબાણ પણ સત્તાને વધુ પારદર્શક બનવા મજબૂર કરી રહ્યું છે. લોકશાહી ત્યારે જ મજબૂત બને છે જ્યારે જનતા માત્ર ‘મતદાર’ મટીને ‘જાગૃત નાગરિક’ બને.
ભારતીય લોકશાહીના ભવિષ્યના રોડમેપ વિશે વાત કરીએ તો, આપણે કેટલાક મૂળભૂત સુધારાઓ તરફ આગળ વધવું પડશે. સૌ પ્રથમ, ચૂંટણી સુધારાઓ અનિવાર્ય છે જેથી રાજનીતિમાં નાણાકીય શક્તિ અને ગુનાખોરીનું વર્ચસ્વ ઘટે. ચૂંટણી બોન્ડ જેવા વિષયો પર જે પારદર્શિતાની માંગ ઉઠી છે, તે લોકશાહીના સ્વાસ્થ્ય માટે જરૂરી છે. બીજું, સંસદમાં તંદુરસ્ત ચર્ચા અને સંવાદની પરંપરાને પુનઃજીવિત કરવી પડશે. વિરોધ પક્ષને શત્રુ ગણવાને બદલે તેને લોકશાહીના એક અનિવાર્ય હિસ્સા તરીકે જોવાની દ્રષ્ટિ કેળવવી પડશે. ત્રીજું, સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ એટલે કે પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓને વધુ મજબૂત બનાવવી પડશે, જેથી લોકશાહીના મૂળિયાં છેવાડાના ગામડાઓ સુધી મજબૂત રહે. જો સત્તા માત્ર દિલ્હી કે રાજ્યના પાટનગર સુધી સીમિત રહેશે, તો તે સાચી લોકશાહી નહીં કહેવાય.
ટૂંકમાં કહી શકાય કે ભારતીય લોકશાહી અત્યારે એક સંક્રાંતિકાળમાંથી પસાર થઈ રહી છે. બદલાતા રાજકીય પ્રવાહો, ટેકનોલોજીના પડકારો અને સંસ્થાઓની આંતરિક ખેંચતાણ વચ્ચે પણ ભારતની લોકશાહી અડીખમ ઉભી છે કારણ કે તેની પાયાની શક્તિ લોકોમાં છે. લોકશાહી એ કોઈ મંજિલ નથી પણ એક નિરંતર ચાલતી પ્રક્રિયા છે. ૨૦૪૭ સુધીમાં જ્યારે ભારત આઝાદીના ૧૦૦ વર્ષની ઉજવણી કરશે, ત્યારે તેની સફળતાનો માપદંડ માત્ર જીડીપીના આંકડા નહીં હોય, પરંતુ તેની લોકશાહી કેટલી ન્યાયી, સમાવેશી અને સહિષ્ણુ છે તે હશે. ભારત માટે લોકશાહી માત્ર એક વ્યવસ્થા નથી, પણ તેના અસ્તિત્વનો આધાર છે. જો આપણે નૈતિકતા, પારદર્શિતા અને બંધારણીય મૂલ્યોને પ્રાથમિકતા આપીશું, તો ભારતીય લોકશાહી વિશ્વ માટે હંમેશા એક દીવાદાંડી સમાન બની રહેશે. ભારતની આ કસોટી તેને વધુ મજબૂત અને પરિપક્વ બનાવશે તેવી પૂરી અપેક્ષા છે.
