તંત્રીની કલમે….
દક્ષિણ એશિયાના ભૌગોલિક અને રાજકીય નકશા પર ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના સંબંધો સદીઓ જૂના, સાંસ્કૃતિક, ઐતિહાસિક અને રોટી-બેટીના સંબંધો તરીકે ઓળખાય છે. બંને દેશો વચ્ચે મુક્ત સરહદ અને નાગરિકોની અવરજવર એ વૈશ્વિક સ્તરે દ્વિપક્ષીય સંબંધોનું એક અનન્ય ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. જો કે, સમયસમય પર સરહદી સરહદોના સીમાંકનને લઈને ઉભા થતા વિવાદો આ મજબૂત સંબંધોની મધુરતામાં કડવાશ ઘોળવાનું કામ કરતા રહ્યા છે. તાજેતરમાં નેપાળના વિદેશ મંત્રી દ્વારા નવી દિલ્હીની મુલાકાત દરમિયાન ભારત સાથેના સરહદી વિવાદોને ખુલ્લા મનથી અને પરસ્પર રાજદ્વારી વાટાઘાટો દ્વારા ઉકેલવાની જે પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવવામાં આવી છે, તે બંને દેશોના રાજદ્વારી સંબંધોમાં એક અત્યંત સકારાત્મક અને પ્રોત્સાહક વળાંક સમાન છે. આ નવી પહેલ માત્ર સરહદના પ્રશ્નોનો કાયમી ઉકેલ લાવવા માટે જ મહત્વપૂર્ણ નથી, પરંતુ તે બદલાતા વૈશ્વિક અને પ્રાદેશિક સમીકરણો વચ્ચે દ્વિપક્ષીય ???ીદારીને એક નવી ઊંચાઈ પર લઈ જવા માટેનો પાયો પણ તૈયાર કરે છે, જે ભારત-નેપાળ સંબંધોમાં એક નવો અધ્યાય શરૂ કરશે.ભૂતાકાળમાં વર્ષ ૨૦૨૦ દરમિયાન કાલાપાની, લિમ્પિયાધુરા અને લિપુલેખ જેવા સરહદી વિસ્તારોને લઈને નેપાળ દ્વારા જાહેર કરાયેલા નવા નકશા બાદ સર્જાયેલી તણાવપૂર્ણ સ્થિતિએ રાજદ્વારી સ્તરે અવિશ્વાસ અને અંતર વધારવાનું કામ કર્યું હતું. આ વિવાદનો લાભ પ્રાદેશિક સ્તરે ચીન જેવી અન્ય બાહ્ય શક્તિઓ ઉઠાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી હતી, જે ભારતની આંતરિક સુરક્ષા માટે ચિંતાનો વિષય બન્યો હતો. હિમાલયની ગોદમાં વસેલા નેપાળ માટે ભારત એ માત્ર ભૌગોલિક પાડોશી નથી, પરંતુ તેની આર્થિક નિર્ભરતા, વ્યાપારિક માર્ગો અને સમુદ્ર સુધી પહોંચવા માટેનું સૌથી મોટું માધ્યમ છે. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં જ્યારે નેપાળના વિદેશ મંત્રી ખુલ્લા મનથી ટેબલ પર આવીને ચર્ચા કરવાની તૈયારી બતાવે છે, ત્યારે તે સ્પષ્ટ કરે છે કે કટોકટી અને ગેરસમજોના વાદળો લાંબો સમય ટકી શકતા નથી. આક્રમક નિવેદનબાજી કે આર્થિક નાકાબંધીના બદલે રાજદ્વારી વાટાઘાટો જ જટિલ સમસ્યાઓના ઉકેલ માટેનો એકમાત્ર પરિપક્વ અને શાંતિપૂર્ણ માર્ગ છે.રાજદ્વારી પરિપક્વતાની આ કસોટી બંને દેશો માટે આર્થિક અને ઉર્જા ક્ષેત્રે પરસ્પર નિર્ભરતા મજબૂત કરવાની સુવર્ણ તક છે. નેપાળ પાસે જળવિદ્યુતનો અખૂટ સ્ત્રોત છે અને ભારત તેનું સૌથી મોટું આર્થિક બજાર છે. સરહદ શાંત અને વિવાદમુક્ત બને તો જ કરોડો રૂપિયાના હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ અને કનેક્ટિવિટીની યોજનાઓ સફળ થઈ શકે છે જે બંને દેશોની સામાન્ય જનતાની આર્થિક સમૃદ્ધિ માટે અનિવાર્ય છે. ભારત તરફથી પણ મોટા ભાઈની ભૂમિકામાંથી બહાર આવીને સમાનતા અને પરસ્પર સન્માનના આધારે નેપાળની આ ખુલ્લા મનની પહેલને સકારાત્મક પ્રતિસાદ મળવો જોઈએ. અવિશ્વાસની જગ્યાએ વિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું કરીને, જો આગામી દિવસોમાં સંયુક્ત સરહદ કાર્યકારી જૂથો દ્વારા ગંભીર વાટાઘાટો શરૂ કરવામાં આવે, તો આ નવો અધ્યાય દક્ષિણ એશિયામાં ચીનના પ્રભાવને સક્ષમ રીતે રોકીને પ્રદેશમાં કાયમી શાંતિ, સ્થિરતા અને પ્રગતિના એક નવા યુગની શરૂઆત કરી શકે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
