કાંતિલાલ માંડોત
સુરત
મો ૯૯૭૪૯ ૪૦૩૨૪-૮૯૫૫૯ ૫૦૩૩૫
આજનો યુગ વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને ભૌતિક સુખ-સુવિધાઓનો યુગ છે. માનવીએ વિકાસની ઘણી નવી ઊંચાઈઓ હાંસલ કરી છે. તેમ છતાં, તેમનું જીવન પહેલા કરતાં વધુ તણાવપૂર્ણ બની રહ્યું છે. બાહ્ય સુખ-સુવિધાઓમાં વધારા સાથે, માનસિક શાંતિ ઓછી થઈ રહી છે. ચિંતા, અસંતોષ, સ્પર્ધા, મહત્વાકાંક્ષા અને જીવનશૈલીના અસંતુલનથી માનવ માનસિક અને શારીરિક રીતે નબળો પડી ગયો છે. તણાવ હવે કોઈ ચોક્કસ વર્ગ સુધી મર્યાદિત સમસ્યા નથી રહી; તે દરેક વ્યક્તિના જીવનનો એક ભાગ બની ગયો છે. જો તેના કારણોને સમયસર દૂર કરવામાં ન આવે તો તે વ્યક્તિ, પરિવાર અને સમાજ માટે ગંભીર ખતરો બની શકે છે.
તણાવનું સૌથી મોટું કારણ પ્રદૂષિત વાતાવરણ અને પ્રદૂષણ છે. વધતો અવાજ, વાયુ પ્રદૂષણ અને અસ્તવ્યસ્ત જીવનશૈલી માનવ અને પ્રાણીઓ બંનેને અસર કરી રહી છે. સતત અવાજ અને પ્રદૂષણ શરીર અને મન પર નકારાત્મક અસર કરે છે. માનવ માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે શાંતિપૂર્ણ અને સ્વચ્છ વાતાવરણ જરૂરી છે. તેથી, પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું એ માત્ર પ્રકૃતિનું રક્ષણ જ નહીં પરંતુ માનવ જીવનનું રક્ષણ પણ છે.
મહત્વાકાંક્ષા જીવનમાં પ્રગતિનો પાયો છે, પરંતુ જ્યારે તે અમર્યાદિત બની જાય છે, ત્યારે તે તણાવનું સૌથી મોટું કારણ બની જાય છે. દરેક વ્યક્તિ માન, સફળતા અને પ્રતિષ્ઠા ઇચ્છે છે. જ્યારે તેની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થતી નથી, ત્યારે તે નિરાશા અને તણાવથી ઘેરાઈ જાય છે. બીજાઓથી આગળ નીકળવાની આંધળી દોડ વ્યક્તિને સંતોષથી દૂર લઈ જાય છે. વર્તમાન સિદ્ધિઓનો આનંદ માણવાને બદલે, તે ભવિષ્યની કલ્પનાઓમાં ડૂબી જાય છે. આ અસંતોષ ધીમે ધીમે તેના જીવનની શાંતિનો નાશ કરે છે.
એક ખેડૂતની વાર્તા આ સત્યને દર્શાવે છે. ખેડૂત જેટલી વધુ જમીન મેળવતો ગયો, તેટલી જ તેની ઈચ્છાઓ વધતી ગઈ. આખરે, વધુ જમીન મેળવવાની તેની ઈચ્છાથી પ્રેરાઈને, તે વધુ માટે દોડતો રહ્યો અને થાકથી મૃત્યુ પામ્યો. આ વાર્તા બતાવે છે કે અનિયંત્રિત મહત્વાકાંક્ષા આખરે જીવનને સુખ અને શાંતિ બંનેથી વંચિત રાખે છે. આજના લોકો પણ એ જ રીતે ધ્યેયહીન અને સંતોષ વિના દોડી રહ્યા છે. તેમની પાસે તેમની જાતિના હેતુ પર વિચાર કરવાનો સમય નથી.
વધુ પડતી ચિંતા અને અર્થહીન વિચારસરણી પણ તણાવના મુખ્ય કારણો છે. ભવિષ્ય વિશે સતત ભય અને કલ્પનાઓમાં ડૂબેલો રહેતો વ્યક્તિ ક્યારેય શાંત રહી શકતો નથી. સતત વિચાર માનસિક ઉર્જાનો ક્ષય કરે છે અને વ્યક્તિને હતાશા અને વિવિધ માનસિક બીમારીઓ તરફ દોરી જાય છે. તેથી, તે જરૂરી છે કે વ્યક્તિ ફક્ત એટલું જ વિચાર કરે અને બાકીનો સમય સકારાત્મક પ્રવૃત્તિઓમાં ફાળવે.
ગુસ્સો, ઈર્ષ્યા, બદલો અને નકારાત્મક લાગણીઓ પણ તણાવમાં વધારો કરે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બીજાઓ પ્રત્યે દ્વેષ રાખે છે, ત્યારે તેનું મન સતત અશાંત રહે છે. બદલાની ભાવના વ્યક્તિની ઉર્જાને વર્ષો સુધી ખતમ કરી દે છે. તેનાથી વિપરીત, ક્ષમા, સહિષ્ણુતા અને સદ્ભાવના મનને હળવું કરે છે અને તણાવ દૂર કરે છે.
આજે, સમાજમાં નૈતિક મૂલ્યો ઝડપથી ઘટી રહ્યા છે. લોકો પોતાના અધિકારો વિશે વાત કરે છે પણ પોતાના કર્તવ્ય ભૂલી જાય છે. બીજાઓની ટીકા કરવી અને પોતાને શ્રેષ્ઠ માનવું એ એક સામાન્ય વલણ બની ગયું છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાને સુધારવાને બદલે બીજાઓને બદલવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે તેની અંદર અસંતોષ અને તણાવ ઉત્પન્ન થાય છે. વાસ્તવિક પરિવર્તન પોતાની અંદરથી શરૂ થાય છે. સ્વ-શિસ્ત એ જીવનમાં સૌથી મોટી શક્તિ છે.
મનનું શિસ્ત એ તણાવ દૂર કરવાનો સૌથી અસરકારક માર્ગ છે. જે વ્યક્તિ પોતાની ઇચ્છાઓ, વિચારો અને વર્તનને નિયંત્રિત કરે છે તે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં પણ શાંત રહે છે. તેનાથી વિપરીત, જે વ્યક્તિ બીજાઓ પર શાસન કરવાનો પ્રયાસ કરે છે તે ઘણીવાર ચિંતા અને અસુરક્ષાથી ઘેરાયેલો હોય છે. તેથી, આત્મસંયમ અને આત્મનિયંત્રણ સંતુલિત અને સુખી જીવન બનાવે છે.
ખોરાક મન અને શરીર બંને પર ઊંડી અસર કરે છે. અસંતુલિત, અશુદ્ધ અને તામસિક ખોરાક શરીરમાં અનેક વિકારોનું કારણ બને છે, જે માનસિક તણાવ પણ વધારે છે. ખોરાક હંમેશા શાંત મનથી, સંયમિત અને યોગ્ય માત્રામાં ખાવો જોઈએ. ગ્રામીણ જીવનનું ઉદાહરણ બતાવે છે કે સરળ, સાત્વિક ખોરાક અને નિયમિત દિનચર્યા વ્યક્તિને સ્વસ્થ અને તણાવમુક્ત રાખે છે.
“શારીરિક સ્થિતિ અને જીવનશૈલી પણ તણાવને અસર કરે છે. ખોટી મુદ્રામાં બેસવું, સતત કામ કરવું અથવા વધુ પડતો આરામ કરવો બંને શરીર માટે હાનિકારક છે. શરીરમાં ઉર્જા અને રક્તનો સંતુલિત પ્રવાહ ત્યારે જ શક્ય બને છે જ્યારે વ્યક્તિ યોગ્ય મુદ્રામાં બેસે, નિયમિતપણે કસરત કરે અને પૂરતો આરામ કરે. તેવી જ રીતે, માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય માટે પૂરતી અને નિયમિત ઊંઘ જરૂરી છે. ઊંઘનો અભાવ ચીડિયાપણું, થાક અને તણાવ વધારે છે.
આજે, નાણાકીય અસલામતી પણ તણાવનું મુખ્ય કારણ બની ગઈ છે. વધતી જતી મોંઘવારી, બેરોજગારી અને વધુ પૈસા કમાવવાની દોડે માનવ જીવનને અશાંત બનાવી દીધું છે. પૈસા આવશ્યક છે, પરંતુ અંતિમ ધ્યેય નથી. જો માનવી સંતોષ, પ્રામાણિકતા અને સરળતાને અપનાવે છે, તો તે વધુ ધીરજ અને આત્મવિશ્વાસ સાથે નાણાકીય પડકારોનો સામનો કરી શકે છે.
તણાવમુક્ત જીવનનો પાયો સંતુલન છે. ઇચ્છાઓમાં સંતુલન, વિચારોમાં સંતુલન, ખોરાકમાં સંતુલન, કામ અને આરામ વચ્ચે સંતુલન અને જીવન મૂલ્યોમાં સંતુલન એ સ્વસ્થ અને સુખી જીવનનો માર્ગ છે. જો માનવી વર્તમાનમાં જીવવાનું, સકારાત્મક માનસિકતા અપનાવવાનું, પ્રકૃતિની નજીક રહેવાનું અને સ્વ-શિસ્તનો અભ્યાસ કરવાનું શીખે છે, તો તે તણાવને ઘણી હદ સુધી દૂર કરી શકે છે.
આખરે, એવું કહી શકાય કે તણાવ એક કારણથી ઉદ્ભવતો નથી પરંતુ ઘણી નાની, અસંતુલિત ટેવો અને વિચારોનું પરિણામ છે. તેથી, ફક્ત બાહ્ય પરિસ્થિતિઓ બદલીને ઉકેલ શક્ય નથી. જરૂરી છે કે માનવીએ પોતાની અંદર સંતોષ, સંયમ, સંવાદિતા અને સકારાત્મક વલણ કેળવવું જોઈએ. જ્યારે મન સંતુલિત હશે, ત્યારે જીવન પણ સંતુલિત થશે, અને ત્યારે જ સાચું સુખ, શાંતિ અને સફળતા પ્રાપ્ત થઈ શકશે.
