તંત્રીની કલમે….
“વંદે માતરમ” માત્ર એક ગીત નથી; તે ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની આત્મા છે. આ શબ્દો સાંભળતાં જ અસંખ્ય ક્રાંતિકારીઓના બલિદાન, બ્રિટિશ શાસન સામેના સંઘર્ષ અને રાષ્ટ્રપ્રેમની અવિસ્મરણીય ગાથા આંખો સામે જીવંત થઈ ઊભી રહે છે. બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે રચેલું “વંદે માતરમ” સ્વતંત્રતા આંદોલન દરમિયાન દેશભક્તિનું સૌથી શક્તિશાળી પ્રતીક બન્યું હતું. આજે પણ તે ભારતના રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે કરોડો ભારતીયોના હૃદયમાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. તેથી જ “વંદે માતરમ”ના અપમાનને રોકવા માટે સરકાર દ્વારા પ્રસ્તાવિત વિધેયક માત્ર કાનૂની સુધારો નથી, પરંતુ દેશના ગૌરવ, બંધારણીય અધિકારો અને લોકશાહી મૂલ્યો વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની એક મહત્વપૂર્ણ કસોટી છે.
સરકારનું કહેવું છે કે દેશના રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો અને રાષ્ટ્રીય ગીતનું સન્માન દરેક નાગરિકનું બંધારણીય કર્તવ્ય છે. જો કોઈ વ્યક્તિ જાણીજોઈને “વંદે માતરમ”ના ગાયનમાં અવરોધ ઊભો કરે, તેનો અપમાન કરે અથવા જાહેરમાં તેની અવહેલના કરે, તો તેની સામે કડક કાર્યવાહી થવી જોઈએ. આ વિચારને સામાન્ય નાગરિકોમાં પણ વ્યાપક સમર્થન મળે છે, કારણ કે કોઈપણ સ્વાભિમાની રાષ્ટ્ર પોતાના ગૌરવચિહ્નોનું અપમાન સહન કરી શકતું નથી.
પરંતુ પ્રશ્ન માત્ર એટલો નથી કે “વંદે માતરમ”નું સન્માન થવું જોઈએ કે નહીં. પ્રશ્ન એ છે કે તેનું સન્માન કરાવવાની પદ્ધતિ કેવી હોવી જોઈએ. શું દેશપ્રેમ કાયદાના ડરથી ઊભો થઈ શકે? શું દંડની જોગવાઈ કોઈના હૃદયમાં રાષ્ટ્રભાવના જગાવી શકે? આ પ્રશ્નોના જવાબ લોકશાહીના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોમાં શોધવા પડશે.
ભારતનું બંધારણ દરેક નાગરિકને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો અધિકાર આપે છે. આ અધિકાર લોકશાહીનો આધારસ્તંભ છે. પરંતુ આ સ્વતંત્રતા સાથે જવાબદારી પણ જોડાયેલી છે. બંધારણના મૂળભૂત કર્તવ્યોમાં રાષ્ટ્રીય ધ્વજ, રાષ્ટ્રગાન અને દેશના આદર્શોનું સન્માન કરવાની સ્પષ્ટ અપેક્ષા રાખવામાં આવી છે. એટલે સ્વતંત્રતા અને કર્તવ્ય એકબીજાના વિરોધી નથી; બંને એકબીજાના પૂરક છે. જ્યાં અધિકાર છે ત્યાં કર્તવ્ય પણ છે.
આ વિધેયક અંગે સૌથી વધુ જરૂરી બાબત તેની અમલવારીમાં સ્પષ્ટતા છે. “અપમાન” અને “ઇરાદાપૂર્વક અવરોધ” જેવા શબ્દોની કાનૂની વ્યાખ્યા ચોક્કસ હોવી જોઈએ. જો કાયદાની ભાષા અસ્પષ્ટ રહેશે તો ભવિષ્યમાં તેના દુરુપયોગની શક્યતાઓ પણ વધી શકે છે. કોઈ વ્યક્તિની ભૂલ અને કોઈની દુર્ભાવનાપૂર્વકની હરકત વચ્ચે સ્પષ્ટ ભેદ રાખવો લોકશાહી માટે અનિવાર્ય છે. કાયદો એટલો જ મજબૂત ગણાય, જેટલો તે ન્યાયી અને પારદર્શક હોય.
“વંદે માતરમ”ને લઈને રાજકીય વિવાદો નવા નથી. સ્વાતંત્ર્ય પહેલાંથી લઈને આજ સુધી આ ગીત અનેક વખત ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહ્યું છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પણ રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોને લઈને રાજકીય ધ્રુવીકરણ વધ્યું છે. એક તરફ કેટલાક લોકો આ વિધેયકને રાષ્ટ્રીય ગૌરવનું રક્ષણ ગણાવે છે, તો બીજી તરફ કેટલાક તેને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર સંભવિત અસર તરીકે જુએ છે. લોકશાહીમાં મતભેદ સ્વાભાવિક છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોને પક્ષીય રાજકારણનું હથિયાર બનાવવું કોઈપણ રીતે યોગ્ય નથી. દેશભક્તિ કોઈ રાજકીય પક્ષની માલિકી નથી; તે દરેક ભારતીયનું સમાન કર્તવ્ય અને ગૌરવ છે.
અહીં એક મહત્વનો પ્રશ્ન એ પણ છે કે દેશપ્રેમનો વિકાસ કેવી રીતે થાય? શું માત્ર કાયદાથી રાષ્ટ્રભાવના મજબૂત બની શકે? તેનો જવાબ સ્પષ્ટપણે “ના”માં છે. સાચો દેશપ્રેમ શિક્ષણ, પરિવાર, સંસ્કાર અને સમાજમાંથી જન્મે છે. શાળાઓમાં બાળકોને “વંદે માતરમ”નો ઇતિહાસ સમજાવવામાં આવે, સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓના બલિદાનની વાતો કહેવામાં આવે, બંધારણના મૂલ્યોનો પરિચય આપવામાં આવે અને રાષ્ટ્રપ્રેમને જીવનમૂલ્ય તરીકે વિકસાવવામાં આવે, તો કોઈ કાયદાની જરૂરિયાત ખૂબ ઓછી રહી જાય.
આજે દેશને માત્ર દેશભક્તિના સૂત્રોની નહીં, પરંતુ દેશભક્તિના આચરણની જરૂર છે. કરચોરી ન કરવી, જાહેર સંપત્તિનું રક્ષણ કરવું, ભ્રષ્ટાચારનો વિરોધ કરવો, કાયદાનું પાલન કરવું, પર્યાવરણનું સંરક્ષણ કરવું અને દેશના વિકાસમાં પોતાની જવાબદારી નિભાવવી—આ બધું પણ એટલું જ મોટું રાષ્ટ્રપ્રેમ છે જેટલું “વંદે માતરમ”નું ગૌરવપૂર્વક ગાન કરવું.
સરકારે પણ એટલું જ ધ્યાન રાખવું પડશે કે કાયદો સમાજમાં વિશ્વાસ વધારવાનો સાધન બને, ભયનું વાતાવરણ ઊભું કરવાનો નહીં. લોકશાહીની શક્તિ દંડમાં નહીં, પરંતુ નાગરિકોના વિશ્વાસમાં રહેલી છે. જો કાયદાનો ઉપયોગ માત્ર દુર્ભાવનાપૂર્વકના અપમાનને રોકવા માટે થશે અને સામાન્ય નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ પણ સાથે થશે, તો આ વિધેયક રાષ્ટ્રીય એકતાને વધુ મજબૂત બનાવી શકશે.
“વંદે માતરમ” ભારતની આત્માનો સ્વર છે. તેનો અપમાન કોઈ પણ સંસ્કારી સમાજ માટે સ્વીકાર્ય હોઈ શકે નહીં. પરંતુ એટલું જ સાચું એ પણ છે કે દેશપ્રેમ હૃદયમાં ઉગાડવાનો વિષય છે, પોલીસના ડંડાથી ઉભો કરવાનો નહીં. રાષ્ટ્રપ્રેમનો સૌથી મજબૂત પાયો કાયદો નહીં, પરંતુ સંસ્કાર છે; દંડ નહીં, પરંતુ કર્તવ્યબોધ છે; અને રાજકારણ નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્રીય ચેતના છે.
“વંદે માતરમ” પ્રત્યેનું સન્માન દરેક ભારતીયનું કર્તવ્ય છે. પરંતુ એ સન્માન ત્યારે જ ચિરંજીવ બને, જ્યારે તે કાયદાના ભયથી નહીં, હૃદયની શ્રદ્ધાથી જન્મે. કારણ કે અંતે દેશભક્તિ કાયદાથી નહીં, સંસ્કારથી જન્મે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
