તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતમાં ચોમાસું દર વર્ષે આવે છે, પરંતુ તેની સાથે એક પ્રશ્ન પણ અચૂક આવે છે—શું આપણે હજુ પણ વરસાદ માટે તૈયાર નથી? થોડા કલાકોના ભારે વરસાદ પછી રસ્તાઓ નદીઓમાં ફેરવાઈ જાય, વાહનવ્યવહાર થંભી જાય, રહેણાંક વિસ્તારોમાં પાણી ઘૂસી જાય, ખેડૂતોના ખેતરોમાં ઉભા પાકને નુકસાન થાય અને સામાન્ય નાગરિકનું જીવન અસ્તવ્યસ્ત બની જાય, ત્યારે કુદરત કરતાં વધુ પ્રશ્ન આપણા આયોજન અને વહીવટી તંત્ર પર ઊભા થાય છે.
આ વર્ષે પણ રાજ્યના અનેક જિલ્લાઓમાં ભારે વરસાદે જનજીવનને અસર પહોંચાડી છે. હવામાન વિભાગની આગાહીઓ હોવા છતાં ઘણી જગ્યાએ પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થા નિષ્ફળ સાબિત થઈ છે. દર વર્ષે ચોમાસા પહેલાં ડ્રેનેજ સાફ કરવાની, નાળાઓ ઊંડા કરવાની અને પૂર નિયંત્રણની તૈયારીઓના દાવા કરવામાં આવે છે, પરંતુ પ્રથમ જ ભારે વરસાદ પછી આ દાવાઓની હકીકત સામે આવી જાય છે.
સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે હવે ભારે વરસાદ કોઈ અસામાન્ય ઘટના રહી નથી. આબોહવા પરિવર્તનના કારણે વરસાદની પ્રકૃતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. ઓછા દિવસોમાં વધુ વરસાદ, અચાનક પૂર અને અનિયમિત ચોમાસું હવે નવી વાસ્તવિકતા બની રહ્યા છે. તેથી જૂની વિચારસરણી અને પરંપરાગત આયોજનથી હવે કામ ચાલવાનું નથી. શહેરો, ગામો અને કૃષિ ક્ષેત્ર માટે નવી પરિસ્થિતિને અનુરૂપ નીતિઓ ઘડવી સમયની માંગ છે.
ગુજરાતના શહેરો વિકાસના મોડેલ તરીકે ઓળખાય છે, પરંતુ વરસાદ આવે ત્યારે આ મોડેલની મર્યાદાઓ સ્પષ્ટ દેખાય છે. કરોડો રૂપિયાના માર્ગો થોડા કલાકોમાં ધોવાઈ જાય છે, વરસાદી પાણીના નિકાલ માટેના માર્ગો પર દબાણ અને ગેરકાયદે બાંધકામો અવરોધ ઊભા કરે છે, જ્યારે અનેક વિસ્તારોમાં ગટર અને વરસાદી પાણીની અલગ વ્યવસ્થા ન હોવાને કારણે સામાન્ય વરસાદ પણ ગંભીર સમસ્યા બની જાય છે. વિકાસ માત્ર નવા ફ્લાયઓવર કે વિશાળ રસ્તાઓથી માપી શકાય નહીં; વિકાસ ત્યારે સાબિત થાય જ્યારે વરસાદ દરમિયાન પણ શહેરનું જીવન સામાન્ય રહે.
ગ્રામ્ય ગુજરાત માટે વરસાદ આશીર્વાદ પણ છે અને પડકાર પણ. અનિયમિત વરસાદના કારણે કપાસ, મગફળી, સોયાબીન અને અન્ય પાકોને નુકસાન થવાની શક્યતા વધી જાય છે. ખેડૂતો માટે માત્ર વળતરની જાહેરાત પૂરતી નથી. હવામાન આધારિત ખેતી, માઇક્રો સિંચાઈ, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ, પાક વીમાની અસરકારક અમલવારી અને કૃષિ ટેક્નોલોજીનો વ્યાપક ઉપયોગ જ લાંબા ગાળાનો ઉકેલ બની શકે છે. ખેતીને માત્ર વરસાદના ભરોસે રાખવાનો સમય હવે પસાર થઈ ગયો છે.
આપત્તિ વ્યવસ્થાપનનો અર્થ માત્ર એનડીઆરએફની ટીમો મોકલવી કે રાહત કેમ્પ શરૂ કરવા એવો નથી. સાચું આપત્તિ વ્યવસ્થાપન એ છે કે નુકસાન સર્જાય તે પહેલાં જ જોખમ ઓછું કરવામાં આવે. દરેક શહેર માટે પૂરપ્રવણ વિસ્તારોનું વૈજ્ઞાનિક નકશાકરણ, સ્માર્ટ ડ્રેનેજ સિસ્ટમ, વરસાદી પાણીના સંગ્રહની ફરજિયાત વ્યવસ્થા, જળાશયો અને કુદરતી નિકાલ માર્ગોનું સંરક્ષણ તથા આધુનિક ટેક્નોલોજી આધારિત આગોતરી ચેતવણી પ્રણાલી હવે વૈકલ્પિક નહીં પરંતુ અનિવાર્ય બની ગઈ છે.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં નાગરિકોની ભૂમિકા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. પ્લાસ્ટિક અને ઘન કચરો ગટરોમાં નાખવાની બેદરકારી અંતે સમગ્ર શહેરને નુકસાન પહોંચાડે છે. સ્વચ્છતા, પાણીના સંરક્ષણ અને પર્યાવરણ પ્રત્યેની જવાબદારી માત્ર સરકારની નહીં, દરેક નાગરિકની છે. વિકાસમાં સરકાર અને સમાજ બંનેની ભાગીદારી અનિવાર્ય છે.
હવે સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન જવાબદારીનો છે. દર વર્ષે એકસરખી સમસ્યાઓ સર્જાય, તો માત્ર વરસાદને દોષ આપીને ચાલશે નહીં. જ્યાં બેદરકારી થઈ હોય ત્યાં જવાબદારી નક્કી થવી જોઈએ, કામગીરીનું સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન થવું જોઈએ અને સમયબદ્ધ સુધારાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જોઈએ. જવાબદારી વિના સુધારો શક્ય નથી.
વરસાદ જીવન આપે છે, વિનાશ નહીં. જો વરસાદ આપત્તિમાં ફેરવાય છે તો તેનું મુખ્ય કારણ કુદરત નહીં, પરંતુ આયોજનનો અભાવ, અમલની નબળાઈ અને જવાબદારીનો અભાવ છે. ગુજરાત પાસે સંસાધનો છે, ટેક્નોલોજી છે અને ક્ષમતા પણ છે. હવે જરૂર છે રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ, વૈજ્ઞાનિક આયોજન અને કડક અમલની.
સમય આવી ગયો છે કે દર વર્ષે વરસાદ પછી નુકસાનના આંકડા ગણવાને બદલે, વરસાદ પહેલાં તૈયારીના માપદંડ નક્કી કરવામાં આવે. કારણ કે સારો વરસાદ રાજ્ય માટે આશીર્વાદ છે—પણ માત્ર ત્યારે જ, જ્યારે તેની સામેની વ્યવસ્થા પણ એટલી જ મજબૂત હોય. ગુજરાતે હવે વરસાદ સામે લડવાનું નહીં, પરંતુ વરસાદ સાથે જીવવાનું શીખવું પડશે. એ જ સાચા વિકાસની ઓળખ બનશે.
નરેન્દ્રજોષી
