તંત્રીની કલમે….
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ૨૯ ઓગસ્ટથી ૧ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ સુધીની મધ્ય એશિયાની યાત્રા માત્ર વિદેશ પ્રવાસ નથી. તાશ્કંદમાં ઉઝબેકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ શાવકત મિર્ઝિયોયેવ સાથેની મુલાકાત અને ત્યારબાદ બિશ્કેકમાં શાંઘાઈ સહકાર સંગઠનની શિખર બેઠક—આ બંનેને સાથે જોવામાં આવે તો ભારતની બદલાતી વિદેશનીતિ, ઊર્જા સુરક્ષા, વેપાર અને વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતાનો મોટો સંદેશ મળે છે.
તાશ્કંદમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ એ રહી કે ભારત અને ઉઝબેકિસ્તાને પોતાના સંબંધોને ‘વ્યાપક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી’ના સ્તરે લઈ જવાનો નિર્ણય કર્યો. બંને દેશોએ ૨૦૩૦ સુધી દ્વિપક્ષીય વેપારને પાંચ અબજ ડોલર સુધી પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે. વેપાર સાથે સંરક્ષણ, સુરક્ષા, ખનિજ, આરોગ્ય, ઔષધિ, કૃષિ, ડિજિટલ જાહેર માળખું, યુપીઆઈ, શિક્ષણ, પર્યટન અને અંતરિક્ષ જેવા ક્ષેત્રોમાં સહકાર વધારવાની દિશા પણ નક્કી થઈ છે.
પરંતુ આ મુલાકાતનો સૌથી વ્યૂહાત્મક મુદ્દો યુરેનિયમ પુરવઠો છે. ભારત ઝડપથી પરમાણુ ઊર્જાની ક્ષમતા વધારવા માગે છે અને તેના માટે વિશ્વસનીય ઈંધણ પુરવઠો અત્યંત મહત્વનો છે. ઉઝબેકિસ્તાન સાથે લાંબા ગાળાના યુરેનિયમ પુરવઠાની વ્યવસ્થા તરફ આગળ વધવું એટલે ભારતની ઊર્જા સુરક્ષામાં એક નવો વિકલ્પ ઊભો કરવો. તેનાથી ભારત એક જ દેશ અથવા મર્યાદિત પુરવઠા સ્રોતો પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને ઊર્જા ક્ષેત્રમાં વધુ વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતા મેળવી શકે છે.
સંરક્ષણ ક્ષેત્ર પણ એટલું જ મહત્વનું છે. મધ્ય એશિયા ભારત માટે માત્ર વેપારનું બજાર નથી; તે અફઘાનિસ્તાન, ચીન, રશિયા અને પશ્ચિમ એશિયા વચ્ચેનું વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્ર છે. ઉઝબેકિસ્તાન સાથે સંરક્ષણ અને સુરક્ષા સહકાર વધારવાથી ભારતને મધ્ય એશિયામાં પોતાની હાજરી મજબૂત કરવાની તક મળે છે. આ ખાસ કરીને એવા સમયે મહત્વપૂર્ણ છે જ્યારે ચીન આ વિસ્તારમાં પોતાનું આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક પ્રભાવ સતત વધારી રહ્યું છે.
બિશ્કેકમાં શાંઘાઈ સહકાર સંગઠનની બેઠકથી યાત્રાનું બીજું પરિમાણ ખુલ્યું છે. ભારતે સુરક્ષા, જોડાણ અને તકોને પોતાની પ્રાથમિકતા તરીકે આગળ રાખી છે. આતંકવાદ, અલગાવવાદ અને ઉગ્રવાદ સામે સહકાર ભારત માટે ખાસ મહત્વનો મુદ્દો છે. સાથે જ વડાપ્રધાન મોદીએ ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન અને આર્મેનિયાના વડાપ્રધાન નિકોલ પાશિન્યાન સાથે પણ મુલાકાત કરી છે. ઈરાન સાથે વેપાર અને ઊર્જા સહકાર વધારવાની ચર્ચા અને પશ્ચિમ એશિયાના સંકટનો ઉકેલ સંવાદ અને કૂટનીતિથી લાવવાનો ભારતનો અભિગમ દર્શાવે છે કે નવી દિલ્હી કોઈ એક વૈશ્વિક જૂથ સાથે બંધાઈ જવાને બદલે પોતાના હિત પ્રમાણે સંબંધો સંભાળવા માગે છે.
આ યાત્રાની સફળતા માપતી વખતે માત્ર કરારોની સંખ્યા જોવી યોગ્ય નહીં ગણાય. ખરી સફળતા ત્યારે થશે જ્યારે પાંચ અબજ ડોલરનું વેપાર લક્ષ્ય વાસ્તવિક વેપારમાં ફેરવાશે, યુરેનિયમ પુરવઠો સ્થિર અને લાંબા ગાળાનો બનશે, ભારતીય કંપનીઓને મધ્ય એશિયામાં નવા બજારો મળશે અને સંરક્ષણ તથા ખનિજ ક્ષેત્રના કરારો જમીન પર અમલમાં આવશે.
અહીં વિરોધ પક્ષની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ બને છે. સરકાર આ યાત્રાને મોટી કૂટનીતિક સફળતા તરીકે રજૂ કરશે અને તેનો રાજકીય લાભ લેવાનો પ્રયાસ સ્વાભાવિક છે. પરંતુ વિરોધ પક્ષે માત્ર ‘વિદેશ પ્રવાસો પાછળ કેટલો ખર્ચ થયો’ જેવા સવાલો સુધી પોતાની ટીકા મર્યાદિત ન રાખવી જોઈએ. સાચો પ્રશ્ન એ હોવો જોઈએ કે આ કરારોમાંથી ભારતને કેટલો આર્થિક લાભ મળશે, વેપાર કેટલો વધશે, કેટલું રોકાણ આવશે અને સામાન્ય ભારતીય માટે તેનો શું અર્થ થશે?
કારણ કે વિદેશનીતિમાં ફોટોગ્રાફ અને સ્વાગતથી સફળતા સાબિત થતી નથી; પરિણામથી સાબિત થાય છે. સરકાર માટે પણ આ જ કસોટી છે.
મોદીની મધ્ય એશિયા યાત્રાએ એક બાબત સ્પષ્ટ કરી છે—ભારત હવે માત્ર મોટા દેશો સાથે સંબંધો રાખીને સંતોષ માનતું નથી; તે મધ્ય એશિયા જેવા વ્યૂહાત્મક પ્રદેશોમાં પણ પોતાના આર્થિક અને સુરક્ષા હિત માટે લાંબા ગાળાની ભાગીદારી ઊભી કરી રહ્યું છે. તાશ્કંદે ઊર્જા અને વેપારનો દરવાજો ખોલ્યો છે, જ્યારે બિશ્કેકે ભારતની વ્યૂહાત્મક પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો છે. હવે પ્રશ્ન એક જ છે—આ કૂટનીતિક સિદ્ધિઓ કાગળ પરથી ભારતની અર્થવ્યવસ્થા અને સુરક્ષાની જમીન પર કેટલી ઝડપથી ઉતરે છે?
નરેન્દ્ર જોષી
