તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતની ઓળખ માત્ર ઉદ્યોગપ્રિય રાજ્ય તરીકે નથી, પરંતુ ભારતના ઔદ્યોગિક વિકાસના સૌથી મહત્વના એન્જિન તરીકે થઈ ચૂકી છે. હવે રાજ્ય સામેનું આગામી મોટું લક્ષ્ય એ છે કે ગુજરાતના સૂક્ષ્મ, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો માત્ર સ્થાનિક બજારના સપ્લાયર બનીને ન રહે, પરંતુ વિશ્વની મોટી કંપનીઓની વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનનો વિશ્વસનીય હિસ્સો બને. ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીએ પણ વૈશ્વિક કંપનીઓની સપ્લાય ચેઇનમાં રાજ્યના સૂક્ષ્મ, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોને જોડવા પર ભાર મૂક્યો છે. આ વિચાર મહત્વાકાંક્ષી છે, પરંતુ તેની સફળતા માટે જાહેરાત કરતાં વધુ જરૂરી છે અમલ.
વાસ્તવિકતા એ છે કે ગુજરાતમાં નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોની સંખ્યા મોટી છે. ઓટોમોબાઇલ, એન્જિનિયરિંગ, કેમિકલ, ટેક્સટાઇલ, ફાર્માસ્યુટિકલ, પ્લાસ્ટિક, ડાયમંડ, ફૂડ પ્રોસેસિંગ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં હજારો ઉદ્યોગો મોટી કંપનીઓને વિવિધ પ્રકારના ઘટકો અને સેવાઓ પૂરી પાડે છે. પરંતુ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં પ્રવેશ માટે માત્ર સસ્તું ઉત્પાદન પૂરતું નથી. ગુણવત્તા, સમયસર પુરવઠો, પ્રમાણપત્રો, નાણાકીય પારદર્શિતા, ડિજિટલ વ્યવસ્થા, સાયબર સુરક્ષા, પર્યાવરણના ધોરણો અને સતત ઉત્પાદન ક્ષમતા પણ એટલી જ જરૂરી છે.
અહીં જ ગુજરાતના નાના ઉદ્યોગો માટે સૌથી મોટો પડકાર ઊભો થાય છે. મોટી બહુરાષ્ટ્રીય કંપની જ્યારે કોઈ સપ્લાયર પસંદ કરે છે ત્યારે તે માત્ર કિંમત જોતી નથી. તે પૂછે છે કે આ ઉદ્યોગ પાંચ વર્ષ પછી પણ આ જ ગુણવત્તા જાળવી શકશે? અચાનક મોટા ઓર્ડર મળે તો ઉત્પાદન વધારી શકશે? આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રમાણપત્રો છે? કાચા માલની સપ્લાયમાં વિક્ષેપ આવે તો વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા છે? ઉત્પાદન પ્રક્રિયા પર્યાવરણને અનુકૂળ છે? આ પ્રશ્નોના સંતોષકારક જવાબ આપ્યા વગર વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં પ્રવેશ મુશ્કેલ છે.
એટલે સરકારની ભૂમિકા અહીં અત્યંત મહત્વની બને છે. નાના ઉદ્યોગોને માત્ર સબસિડી કે લોન આપવાથી કામ નહીં ચાલે. તેમને વૈશ્વિક ધોરણો માટે તૈયાર કરવા પડશે. ગુણવત્તા પ્રમાણપત્ર મેળવવાની પ્રક્રિયા સરળ બનાવવી પડશે. ટેક્નોલોજી અપગ્રેડેશન માટે સસ્તું નાણું ઉપલબ્ધ કરાવવું પડશે. નિકાસ માટે જરૂરી દસ્તાવેજીકરણ, પેકેજિંગ, લોજિસ્ટિક્સ અને કાયદાકીય જ્ઞાન અંગે માર્ગદર્શન આપવું પડશે. એક એવું મજબૂત પ્લેટફોર્મ ઊભું થવું જોઈએ જ્યાં ગુજરાતની નાની કંપનીને વિદેશી ખરીદદાર સુધી પહોંચવા માટે અલગ-અલગ કચેરીઓના ચક્કર ન કાપવા પડે.
સાથે સાથે મોટા ઉદ્યોગો અને નાના ઉદ્યોગો વચ્ચેનું અંતર ઘટાડવું પણ જરૂરી છે. ગુજરાતમાં ઓટોમોબાઇલ, પેટ્રોકેમિકલ, ફાર્મા અને એન્જિનિયરિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં મોટા ઔદ્યોગિક સમૂહોનું મજબૂત નેટવર્ક છે. જો મોટી કંપનીઓ સ્થાનિક નાના સપ્લાયરોને ટેક્નોલોજી, ગુણવત્તા અને તાલીમમાં સહયોગ આપે, તો હજારો નાના ઉદ્યોગો માટે વૈશ્વિક બજારના દરવાજા ખૂલી શકે છે. આ મોડેલ માત્ર ઉદ્યોગોને નહીં, પરંતુ રોજગારને પણ નવી દિશા આપી શકે છે.
પરંતુ અહીં એક સાવચેતી પણ જરૂરી છે. વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં જોડાવાનું સ્વપ્ન જોતા નાના ઉદ્યોગોને માત્ર મોટી કંપનીઓ પર નિર્ભર બનાવી દેવા જોઈએ નહીં. એક જ ગ્રાહક અથવા એક જ ક્ષેત્ર પર અતિશય આધાર જોખમી છે. વૈશ્વિક મંદી, યુદ્ધ, વેપાર પ્રતિબંધો, શુલ્ક અથવા પુરવઠા વ્યવસ્થામાં ફેરફારથી ઓર્ડર ઘટી શકે છે. તેથી નાના ઉદ્યોગોએ સ્થાનિક બજાર સાથે નિકાસ બજારનું સંતુલન જાળવવું પડશે અને પોતાની ઉત્પાદન ક્ષમતામાં વૈવિધ્ય લાવવું પડશે.
ગુજરાત પાસે બંદરો, ઔદ્યોગિક માળખું, ઉદ્યોગસાહસિક સંસ્કૃતિ અને મોટા બજારો સાથે જોડાણ જેવા અનેક ફાયદા છે. હવે જરૂર છે તેને નાના ઉદ્યોગોની વૈશ્વિક ક્ષમતા સાથે જોડવાની. સરકાર જો નીતિ બનાવે, મોટા ઉદ્યોગો માર્ગદર્શન આપે અને નાના ઉદ્યોગો ગુણવત્તા તથા ટેક્નોલોજીમાં રોકાણ કરે તો ગુજરાત માત્ર “મોટા ઉદ્યોગોનું રાજ્ય” નહીં, પરંતુ “વિશ્વસનીય વૈશ્વિક સપ્લાયરોનું રાજ્ય” બની શકે.
ગુજરાતનું વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનનું સપનું ત્યારે જ સાચું સાબિત થશે જ્યારે ગામ, તાલુકા અને નાના ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં આવેલી કંપનીનું ઉત્પાદન પણ વિશ્વના કોઈ મોટા બજારમાં ગુજરાતની ઓળખ સાથે પહોંચશે. પડકાર મોટો છે, પરંતુ તક તેનાથી પણ મોટી છે. હવે પ્રશ્ન માત્ર એ નથી કે ગુજરાત વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં જોડાશે કે નહીં; પ્રશ્ન એ છે કે ગુજરાતના કેટલા નાના ઉદ્યોગો આ વૈશ્વિક દોડમાં ખરેખર ટકી શકશે અને આગળ વધી શકશે?
નરેન્દ્ર જોષી
