તંત્રીની કલમે….
શહેરમાં કચરાનો ઢગલો દેખાય એટલે આપણી આંગળી સીધી નગરપાલિકા તરફ ઊઠે છે. રસ્તો ગંદો છે, ગટર ઉભરાય છે, ખૂણેખાંચરે પ્લાસ્ટિક અને કચરો પડ્યો છે એટલે સરકાર કંઈ કરતી નથી—આ ફરિયાદમાં સત્યનો મોટો હિસ્સો છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે નગરપાલિકા સફાઈ કર્યા પછી થોડા કલાકોમાં એ જ સ્થળ ફરી ગંદું કોણ કરે છે? રસ્તા પર કચરો કોણ ફેંકે છે? ખાલી જગ્યાને કચરાપેટી કોણ બનાવે છે? દુકાનની બહાર કચરો કોણ ઢગલો કરે છે?
સાચું કહીએ તો ભારતનાં શહેરોની ગંદકી માટે માત્ર સરકારને જવાબદાર ઠેરવીને આપણે પોતાની જવાબદારીમાંથી છટકી શકીએ નહીં.
કચરા વ્યવસ્થાપન અંગે સર્વોચ્ચ અદાલતે તંત્રને કડક રીતે જવાબદારી યાદ અપાવી છે. આ ચેતવણીને માત્ર નગરપાલિકાની ટીકા તરીકે જોવી ભૂલ હશે. કચરો હવે માત્ર સફાઈનો પ્રશ્ન નથી રહ્યો. તે જાહેર આરોગ્ય, પર્યાવરણ, નાગરિક શિસ્ત અને શહેરોના ભવિષ્યનો પ્રશ્ન બની ગયો છે.
ભારતનાં શહેરો ઝડપથી વધી રહ્યાં છે. વસતી વધી રહી છે, વપરાશ વધી રહ્યો છે અને તેની સાથે દરરોજ ઉત્પન્ન થતો કચરો પણ વધી રહ્યો છે. પરંતુ આપણી કચરા વ્યવસ્થાપનની માનસિકતા હજુ પણ જૂની જ છે—“કચરો ઘરની બહાર કાઢ્યો એટલે મારી જવાબદારી પૂરી.”
આ વિચાર જ બદલવો પડશે.
ઘરમાંથી નીકળતો કચરો ક્યાં જાય છે તેની ચિંતા આપણે ભાગ્યે જ કરીએ છીએ. ભીનો કચરો, સૂકો કચરો, પ્લાસ્ટિક, કાચ, ઇલેક્ટ્રોનિક કચરો અને જોખમી કચરો—બધું એક જ થેલીમાં ભરીને રસ્તા પર મૂકવું સહેલું લાગે છે. પછી એ કચરો કચરાપેટી સુધી પહોંચે કે ખુલ્લા મેદાનમાં, નાળામાં કે નદીમાં—તેની જવાબદારી જાણે આપણી નથી!
આ માનસિકતા બદલ્યા વિના કોઈ પણ સ્વચ્છતા અભિયાન સફળ થઈ શકે નહીં.
નાગરિકને પણ જવાબદાર બનાવવો પડશે અને જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં કડક કાર્યવાહી કરવી પડશે. જાહેર સ્થળે કચરો ફેંકનાર સામે દંડની વ્યવસ્થા માત્ર કાગળ પર નહીં, વાસ્તવમાં અમલમાં આવવી જોઈએ. વારંવાર નિયમ તોડનાર સામે વધુ દંડ થવો જોઈએ. બજાર, હોટલ, દુકાન, રહેણાંક સંકુલ અથવા બાંધકામ સ્થળેથી નિયમિત રીતે કચરો જાહેર રસ્તા પર નાખવામાં આવે તો
જવાબદાર વ્યક્તિ કે સંસ્થા સામે કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
જ્યાં લોકો નિયમ તોડે છે ત્યાં સરકાર કેમેરા, મોબાઇલ આધારિત ફરિયાદ વ્યવસ્થા અને ડિજિટલ દંડ જેવી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે. કચરો કોણે નાખ્યો તેની ઓળખ થાય અને દંડની કાર્યવાહી થાય તો ધીમે ધીમે લોકોની આદત બદલાશે.
પરંતુ અહીં સરકારને પણ અરીસો બતાવવો જરૂરી છે.
નાગરિકને દંડ કરતાં પહેલાં સરકારએ પોતાની ફરજ પૂરી કરવી પડશે. જો વિસ્તારમાં પૂરતી કચરાપેટીઓ નથી, ઘરેથી કચરો નિયમિત ઉઠાવવામાં આવતો નથી, કચરો અલગ એકત્ર કરવાની વ્યવસ્થા નથી અથવા કચરો ઉઠાવીને ફરી બધો એકસાથે ભેળવી દેવામાં આવે છે, તો માત્ર નાગરિકને દોષી ઠેરવી શકાય નહીં.
નગરપાલિકાએ કચરો ઉઠાવવાનો ચોક્કસ સમય નક્કી કરવો જોઈએ. કચરો એકત્ર કરવાની વ્યવસ્થા નિયમિત હોવી જોઈએ. ભીનો અને સૂકો કચરો અલગ લેવામાં આવે અને ત્યારબાદ તેનું વૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રક્રિયાકરણ થાય તે જરૂરી છે. કચરાના ઢગલા દિવસો સુધી પડ્યા રહે અને પછી અધિકારીઓ માત્ર ફરિયાદ આવ્યા બાદ જાગે—આ વ્યવસ્થા હવે ચાલવી ન જોઈએ.
ફરજમાં બેદરકારી કરનાર અધિકારી અને કોન્ટ્રાક્ટર સામે પણ જવાબદારી નક્કી થવી જોઈએ. નાગરિકને દંડ અને તંત્રને છૂટ—આ બેવડું ધોરણ સ્વીકારી શકાય નહીં.
સરકારે દરેક શહેર માટે સ્પષ્ટ જવાબદારી નક્કી કરવી જોઈએ—કચરો કેટલા સમયમાં ઉઠાવવો, ફરિયાદનો કેટલા સમયમાં નિકાલ કરવો, કચરો ક્યાં પ્રક્રિયા કરવો અને કેટલો કચરો પુનઃઉપયોગમાં લેવાય છે. આ માહિતી જાહેર થવી જોઈએ. નાગરિકોને ખબર હોવી જોઈએ કે તેઓ જે કર ચૂકવે છે તેના બદલામાં કચરા વ્યવસ્થાપન માટે શહેર શું કરી રહ્યું છે.
પરંતુ કાયદા અને દંડ કરતાં પણ મોટો પ્રશ્ન છે નાગરિક સંસ્કારનો.
ઘરમાં આપણે કચરો જમીન પર નથી ફેંકતા, કારણ કે ઘર આપણું છે. શહેર પણ આપણું જ છે—તો પછી રસ્તો ગંદો કરવામાં આપણને શરમ કેમ ન આવે?
શાળામાં બાળકોને સ્વચ્છતાની સમજ આપવી પડશે. રહેણાંક મકાનોમાં કચરાનું વિભાજન ફરજિયાત કરવું પડશે. વેપારીઓ અને બજાર સંસ્થાઓને પોતાના કચરાની જવાબદારી લેવી પડશે. બાંધકામ કરનારાઓ માટે કાટમાળના વૈજ્ઞાનિક નિકાલની વ્યવસ્થા ફરજિયાત કરવી પડશે.
સ્વચ્છ શહેર માટે સરકાર અને નાગરિક વચ્ચે દોષારોપણ નહીં, જવાબદારીનું ભાગીદારી મોડેલ જોઈએ.
સરકાર સુવિધા આપે, નિયમ બનાવે, દેખરેખ રાખે અને નિયમ તોડનાર સામે કાર્યવાહી કરે. નાગરિક નિયમ પાળે, કચરો અલગ કરે અને જાહેર સ્થળે કચરો ન ફેંકે. બંનેમાંથી એક પણ પક્ષ પોતાની ફરજ ભૂલે તો આખી વ્યવસ્થા તૂટી પડે છે.
હવે સમય આવી ગયો છે કે સ્વચ્છતાને માત્ર અભિયાન, જાહેરાત અને પોસ્ટર સુધી સીમિત ન રાખવામાં આવે. કચરો ફેંકનાર નાગરિકને જવાબદાર બનાવવો પડશે અને કચરો ન સંભાળનાર તંત્રને પણ જવાબદાર બનાવવું પડશે.
શહેરને સ્વચ્છ રાખવું કોઈ એક દિવસનું કામ નથી. તે રોજની શિસ્ત છે, રોજની ફરજ છે અને રોજની જવાબદારી છે.
આપણે વર્ષોથી પૂછીએ છીએ—“નગરપાલિકા શહેર ક્યારે સ્વચ્છ કરશે?”
હવે એક સવાલ પોતાને પણ પૂછવાનો સમય આવી ગયો છે—
“હું શહેરને ગંદું કરવાનું ક્યારે બંધ કરીશ?”
આ બંને પ્રશ્નોના જવાબ મળી જશે, ત્યારે જ ખરેખર સ્વચ્છ શહેરનો જન્મ થશે.
નરેન્દ્ર જોષી
