તંત્રીની કલમે….
૨૬ મે, ૨૦૨૬ ના રોજ ભારતની અધ્યક્ષતામાં નવી દિલ્હી ખાતે યોજાયેલી ક્વાડ વિદેશ મંત્રીઓની બેઠકે વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજકીય સમીકરણોને એક નવો વળાંક આપ્યો છે. આ સમિટ માત્ર એક નિયમિત રાજદ્વારી ઔપચારિકતા નહોતી, પરંતુ વર્તમાન સમયમાં પશ્ચિમ એશિયા, યુક્રેન અને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં વધી રહેલા અભૂતપૂર્વ તણાવ વચ્ચે ચાર અગ્રણી લોકશાહી દેશોનું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક મંથન હતું. આજના અસ્થિર વૈશ્વિક વાતાવરણમાં જ્યાં પરંપરાગત યુદ્ધો, આર્થિક સંઘર્ષો અને દરિયાઈ સીમાઓ પર આધિપત્ય જમાવવાની હોડ મચી છે, ત્યાં ભારત, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયાના વિદેશ મંત્રીઓનું એક મંચ પર એકઠા થવું એ વિશ્વ વ્યવસ્થાની નવી દિશા નક્કી કરનારું પગલું સાબિત થઈ રહ્યું છે. આ બેઠકનો સૌથી પ્રબળ અને સ્પષ્ટ સંદેશ આતંકવાદ સામે શૂન્ય સહિષ્ણુતા એટલે કે ‘ઝીરો ટોલરન્સ’ ની નીતિનો મજબૂત પુનરાવર્તન છે, જેણે વૈશ્વિક શાંતિ અને સુરક્ષાના નવા પરિમાણો સ્થાપિત કર્યા છે.
ભારત લાંબા સમયથી સરહદપાર આતંકવાદનો ભોગ બનતું આવ્યું છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર આ મુદ્દાને સતત ઉઠાવતું રહ્યું છે. ક્વાડ મંચ પરથી આતંકવાદ વિરુદ્ધ સામૂહિક અવાજ બુલંદ થવો એ માત્ર પ્રાદેશિક સુરક્ષાનો વિષય નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક સ્તરે યુદ્ધો અને હિંસાનો અંત લાવવા માટેનો એક અનિવાર્ય માર્ગ છે. આજે જ્યારે મધ્ય પૂર્વ અને અન્ય પ્રદેશોમાં આતંકવાદી ગતિવિધિઓ અને હિંસક સંઘર્ષો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા, દરિયાઈ વેપાર માર્ગો અને સપ્લાય ચેઇનને અસ્થિર કરી રહ્યા છે, ત્યારે ક્વાડ દેશોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આતંકવાદના કોઈપણ સ્વરૂપને સ્વીકારી શકાય નહીં. આ કડક વલણ સીધો જ તે સત્તાઓ તરફ સંકેત કરે છે જેઓ આડકતરી રીતે અથવા છૂપી રીતે આતંકવાદી તત્વોને આર્થિક અને લશ્કરી પીઠબળ પૂરું પાડે છે. જો વિશ્વના આ અગ્રણી દેશો આતંકવાદ સામે સખત આર્થિક અને રાજદ્વારી નાકાબંધી કરવા માટે એકમત થાય, તો તે ચોક્કસપણે વૈશ્વિક તણાવને હળવો કરવામાં અને ચાલી રહેલા યુદ્ધોને અટકાવવામાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.બીજી તરફ, આ સમિટના કારણે બેઇજિંગમાં ભારે બેચેની જોવા મળી રહી છે. ચીન લાંબા સમયથી ક્વાડ જૂથને ઘેરવાની વ્યૂહરચના તરીકે જોતું આવ્યું છે અને તેને ‘એશિયન નાટો’ તરીકે ઓળખાવે છે. ચીનનો આક્ષેપ છે કે આ જૂથ શીત યુદ્ધના સમયની માનસિકતા ધરાવે છે અને તેનો હેતુ હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં લશ્કરી ધ્રુવીકરણ કરવાનો છે. જો કે, ક્વાડ દેશોએ વારંવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ કોઈ દેશની વિરુદ્ધ કોઈ સૈન્ય ગઠબંધન નથી, પરંતુ તેમ છતાં વાસ્તવિકતા એ છે કે દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર, તાઇવાન સ્ટ્રેટ અને હિંદ મહાસાગરમાં ચીનની વધતી જતી આક્રમકતા, લશ્કરી વિસ્તરણવાદ અને નિયમોનું ઉલ્લંઘન જ ક્વાડને વધુ સુસંગત અને મજબૂત બનાવે છે. વૈશ્વિક વેપારના એક વિશાળ હિસ્સાને વહન કરતા આ દરિયાઈ માર્ગો પર કોઈપણ એક દેશનું એકપક્ષીય પ્રભુત્વ સ્થાપિત થવા દેવું આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને પોસાય તેમ નથી. તેથી, ક્વાડનું આ મંથન ચીનની સાર્વભૌમત્વને પડકારતી નીતિઓ સામે એક મજબૂત સંતુલન બળ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ભારતની કેન્દ્રીય અને પ્રભાવશાળી ભૂમિકા વધુ સ્પષ્ટ થઈને સામે આવી છે. નવી દિલ્હી હવે માત્ર દક્ષિણ એશિયા પૂરતું મર્યાદિત રાજકીય કેન્દ્ર નથી રહ્યું, પરંતુ તે વૈશ્વિક વ્યૂહાત્મક ચર્ચાઓ અને નિર્ણયોનું મુખ્ય એપીસેન્ટર બની ગયું છે. રશિયાયુક્રેન સંઘર્ષથી લઈને પશ્ચિમ એશિયાની કટોકટી સુધી, ભારતે અત્યંત સંતુલિત, સ્વતંત્ર અને બહુપક્ષીય રાજદ્વારી વલણ અપનાવ્યું છે. અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા શક્તિશાળી દેશો ભારતના વિઝન અને નેતૃત્વને સ્વીકારી રહ્યા છે, જે હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં શાંતિ જાળવવા માટે અનિવાર્ય છે. ભારતની આ સક્રિયતાએ સાબિત કર્યું છે કે તે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર, સંરક્ષણ અને સુરક્ષાના મામલામાં એક નિર્ણાયક અને જવાબદાર મહાસત્તા તરીકે ઉભરી રહ્યું છે.આ સમિટની અન્ય એક મોટી સિદ્ધિ એ છે કે ક્વાડ હવે માત્ર એક સંવાદ મંચ કે સુરક્ષા સહયોગ પૂરતું મર્યાદિત નથી રહ્યું, પરંતુ તે આર્થિક, તકનીકી અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો-આધારિત વ્યવસ્થાના સંરક્ષણ માટેનું વ્યાપક માળખું બની ગયું છે. સાયબર સુરક્ષા, ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, કૃત્રિમ બુદ્ધિ, સેમિકન્ડક્ટર અને ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ ખનિજોની સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત કરવા પર થયેલી સહમતી ભવિષ્યના વૈશ્વિક સત્તા સંતુલનને આકાર આપશે. કોવિડ રોગચાળો અને વર્તમાન યુદ્ધોએ વિશ્વને એ વાતનો અહેસાસ કરાવ્યો છે કે કોઈ એક દેશ પર આર્થિક નિર્ભરતા રાખવી જોખમી છે. આથી, આ લોકશાહી શક્તિઓ એક વૈકલ્પિક વૈશ્વિક સહયોગ મોડેલ વિકસાવી રહી છે જે પારદર્શિતા અને સમાનતા પર આધારિત છે.નવી દિલ્હીની આ સમિટે ઇન્ડો-પેસિફિકમાં નિયમોઆધારિત વિશ્વ વ્યવસ્થાના એક નવા અધ્યાયની શરૂઆત કરી છે. ભવિષ્યનું વૈશ્વિક રાજકારણ હવે બહુધ્રુવીયતા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, જ્યાં કોઈ એક દેશ પોતાની દાદાગીરી ચલાવી શકશે નહીં. આતંકવાદ સામેની લડાઈ અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનની સુરક્ષા એ બંને બાબતો વિશ્વ શાંતિ માટે પાયાની જરૂરિયાત છે. ભારતની સક્રિય અને નેતૃત્વવાળી ભૂમિકા, અમેરિકાની વ્યૂહાત્મક પ્રાથમિકતાઓ, જાપાનની સુરક્ષા ચિંતાઓ અને ઓસ્ટ્રેલિયાની ભાગીદારી દર્શાવે છે કે લોકશાહી મૂલ્યો ધરાવતા આ દેશો વિશ્વ વ્યવસ્થામાં સંતુલન, સ્થિરતા અને ન્યાયીપણું જાળવવા માટે કટિબદ્ધ છે. દિલ્હીમાં થયેલું આ વ્યૂહાત્મક વિચારમંથન આવનારા દાયકાઓ સુધી વૈશ્વિક રાજકારણ અને પ્રાદેશિક સુરક્ષાના પાયાને મજબૂત રાખશે તેમાં કોઈ શંકા નથી.
નરેન્દ્ર જોષી
