તંત્રીની કલમે….
ગુજરાત વિધાનસભાનું ત્રણ દિવસનું ચોમાસુ સત્ર સમયની દૃષ્ટિએ ટૂંકું છે, પરંતુ સરકાર સાત મહત્વના વિધેયકો રજૂ કરવાની તૈયારીમાં હોવાથી તેની અસર લાંબા સમય સુધી જોવા મળી શકે છે. વેપાર અને ઉદ્યોગ, જીએસટી, શિક્ષણ, ખેતીની જમીન, મહેસૂલ વ્યવસ્થા, પશુઆહાર અને ભાડા સંબંધિત ક્ષેત્રોને સ્પર્શતા આ સુધારા લાખો નાગરિકોના જીવન સાથે સીધા જોડાયેલા છે. તેથી આ સત્રને માત્ર કેટલા બિલ પસાર થયા તેની સંખ્યાથી નહીં, પરંતુ તેનાથી ગુજરાતના સામાન્ય માણસને શું મળ્યું તેના આધારે માપવું જોઈએ.
સરકાર માટે આ સત્ર એક તક પણ છે અને કસોટી પણ. કાયદો બનાવવો સરકારની સત્તા છે, પરંતુ તેનો અસરકારક અમલ કરાવવો તેની ફરજ છે. માત્ર વિધાનસભામાં બહુમતીથી બિલ પસાર થઈ જાય અને પછી નિયમો, માર્ગદર્શિકા કે અમલની પ્રક્રિયા મહિનાઓ સુધી અટકી રહે તો આવા કાયદાનો હેતુ અધૂરો રહી જાય છે.
ગુજરાતમાં અનેક વખત સમસ્યા કાયદાની અછત કરતાં અમલની નબળાઈની રહી છે. કાગળ પર કડક કાયદો હોય, પરંતુ મેદાનમાં તપાસ ન થાય, ફરિયાદનો ઝડપી નિકાલ ન થાય અને જવાબદાર અધિકારી સામે કાર્યવાહી ન થાય તો કાયદાનો ભય રહેતો નથી. નવી વ્યવસ્થામાં આ ખામી દૂર કરવી સરકારની પ્રથમ જવાબદારી હોવી જોઈએ.
ઈઝ ઓફ ડુઈંગ બિઝનેસ સંબંધિત સુધારો વેપાર અને ઉદ્યોગ માટે સકારાત્મક બની શકે છે. પ્રક્રિયા સરળ થાય, મંજૂરી ઝડપથી મળે અને અનાવશ્યક કાગળકામ ઘટે તો નાના વેપારીથી મોટા ઉદ્યોગકાર સુધી સૌને ફાયદો થશે. પરંતુ પ્રક્રિયા સરળ બનાવવી એટલે નિયમોને નબળા બનાવવું નહીં. ઓનલાઈન વ્યવસ્થા, સમયમર્યાદા અને જવાબદાર અધિકારી નક્કી થવા જોઈએ. ફાઇલ સમયસર આગળ ન વધે તો જવાબદારી પણ નક્કી થવી જોઈએ.
જીએસટી સંબંધિત સુધારામાં પણ વેપારીઓ માટે સ્પષ્ટતા અને સરળતા જરૂરી છે. ખાસ કરીને નાના વેપારીઓ કાયદાની જટિલ પ્રક્રિયાથી પરેશાન ન થાય તે માટે સરળ માર્ગદર્શન અને ઝડપી ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા જરૂરી છે. સરકાર ખરેખર વેપારને સરળ બનાવવા માંગતી હોય તો કાયદા સાથે અમલની સુવિધા પણ આપવી પડશે.
ખેતીની જમીનના ટુકડા પડતા અટકાવવા અને જમીન વ્યવસ્થાને વધુ સુવ્યવસ્થિત બનાવવાના સુધારા લાંબા ગાળે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. પરંતુ ખેડૂતના હિતનું રક્ષણ સર્વોચ્ચ રહેવું જોઈએ. કોઈપણ નવી જોગવાઈથી ખેડૂતને વારસાગત હક, જમીન હસ્તાંતરણ કે વહીવટી પ્રક્રિયામાં અનાવશ્યક મુશ્કેલી ન પડે તેની સરકારે ખાતરી કરવી પડશે.
પશુ અને મરઘાંના આહારની ગુણવત્તા અંગેનું વિધેયક પણ આવકાર્ય છે. ભેળસેળવાળા અથવા હલકી ગુણવત્તાના પશુઆહારથી પશુપાલકને નુકસાન થાય છે અને તેની અસર દૂધ ઉત્પાદનથી સમગ્ર ગ્રામ્ય અર્થતંત્ર સુધી પહોંચી શકે છે. પરંતુ કાયદો ત્યારે જ સફળ થશે જ્યારે નિયમિત તપાસ, ગુણવત્તા ચકાસણી અને દોષિતો સામે ઝડપી કાર્યવાહી થશે.
શિક્ષણ અને ભાડા સંબંધિત સુધારાઓમાં પણ સામાન્ય નાગરિકના હિતને કેન્દ્રસ્થાને રાખવું જરૂરી છે. કાયદાની ભાષા અને પ્રક્રિયા એટલી સરળ હોવી જોઈએ કે સામાન્ય વ્યક્તિ પોતાના અધિકાર અને ફરજ સમજી શકે.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં સરકાર સામે સૌથી મોટો પ્રશ્ન છે—જવાબદારી કોની? જો નવો કાયદો બન્યા પછી પણ નાગરિકને સેવા સમયસર ન મળે, વેપારીની ફાઇલ અટવાય, ભેળસેળ કરનાર સામે કાર્યવાહી ન થાય અથવા જમીન સંબંધિત નિર્ણય વર્ષો સુધી લટકે તો જવાબદાર કોણ? સરકારને આ પ્રશ્નોના જવાબ કાયદો પસાર કરતી વખતે જ આપવા જોઈએ.
દરેક નવા કાયદા માટે ચોક્કસ અમલની સમયમર્યાદા, જવાબદાર વિભાગ, અધિકારીની જવાબદારી, સરળ ફરિયાદ વ્યવસ્થા અને પરિણામ જાહેર કરવાની પદ્ધતિ હોવી જોઈએ. સરકાર પોતે જ સમયાંતરે કાયદાની અસરનું મૂલ્યાંકન કરે અને જનતા સામે તેનો અહેવાલ મૂકે તો પારદર્શિતા વધશે.
વિપક્ષની પણ જવાબદારી છે કે માત્ર વિરોધ માટે વિરોધ ન કરે, પરંતુ બિલની ખામીઓ બતાવે અને જનહિતના સુધારા સૂચવે. સરકાર પાસે બહુમતી છે એટલે ચર્ચાની જરૂર નથી એવી માનસિકતા લોકશાહી માટે યોગ્ય નથી.
ગુજરાત ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. ઉદ્યોગ, રોકાણ, કૃષિ, શિક્ષણ અને ટેક્નોલોજી સાથે કાયદા પણ બદલાવા જરૂરી છે. આ સાત વિધેયકો એ દિશામાં મહત્વનું પગલું બની શકે છે.
પરંતુ અંતિમ સત્ય એટલું જ છે—કાયદો પસાર થવો સફળતા નથી; કાયદો લોકોના જીવનમાં સકારાત્મક પરિણામ લાવે એ જ સાચી સફળતા છે.
ત્રણ દિવસમાં સાત બિલ પસાર થઈ શકે છે, પરંતુ સાત કાયદાઓને સફળ બનાવવા વર્ષો સુધી સતત મહેનત કરવી પડશે.સરકારે હવે માત્ર નવા કાયદાની જાહેરાત નહીં, પરંતુ તેના અમલ અને પરિણામની જવાબદારી પણ સ્વીકારવી જોઈએ. કારણ કે કાયદો સરકાર બનાવે છે, પરંતુ તેની સફળતાનો હિસાબ અંતે જનતા જ લે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
