તંત્રીની કલમે….
વિશ્વની બે સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓના નેતાઓ જ્યારે સામસામે બેસે ત્યારે તેની અસર માત્ર અમેરિકા અને ચીન પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી. વૈશ્વિક વેપાર, ટેકનોલોજી, ઊર્જા, સુરક્ષા, રોકાણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારીના સમીકરણો પણ તેની સાથે જોડાયેલા હોય છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગની તાજેતરની મુલાકાત તેથી માત્ર બે નેતાઓની મુલાકાત નથી, પરંતુ બદલાતી વૈશ્વિક વ્યવસ્થાનું એક મહત્વપૂર્ણ દૃશ્ય છે. પ્રશ્ન એ છે કે આ મુલાકાત નવી સ્થિર વૈશ્વિક વ્યવસ્થાની શરૂઆત કરશે કે પછી લાંબા સમયથી ચાલતા તણાવમાં થોડા સમય માટે વિરામ લાવશે?
ટ્રમ્પ અને શી વચ્ચે આ વર્ષે બીજી વખત સીધી બેઠક થઈ રહી છે. અગાઉની મુલાકાતમાં વ્યૂહાત્મક સ્થિરતા અને વેપાર અંગે ચર્ચા થઈ હતી, પરંતુ ઘણા મૂળભૂત મતભેદો યથાવત રહ્યા છે. હાલની મુલાકાતમાં વેપાર અને આયાત શુલ્ક ઉપરાંત તાઇવાન, કૃત્રિમ બુદ્ધિ, દુર્લભ ખનિજો, ઈરાન અને વૈશ્વિક સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓ મહત્વના છે.
સૌથી મોટો પ્રશ્ન વેપારનો છે. અમેરિકા અને ચીન વચ્ચેનો વેપાર સંઘર્ષ માત્ર બે દેશોના બજારોને અસર કરતો નથી. ચીનની નિકાસ, અમેરિકન ગ્રાહકો, વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલા અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન સાથે સમગ્ર વિશ્વ જોડાયેલું છે. આયાત શુલ્કમાં વધારો થાય તો તેની અસર વસ્તુઓના ભાવથી લઈને કંપનીઓના ઉત્પાદન ખર્ચ સુધી પહોંચી શકે છે. બીજી તરફ, દુર્લભ ખનિજો અને ચુંબકો જેવા મહત્વપૂર્ણ ઔદ્યોગિક ઘટકોમાં ચીનની ભૂમિકા અમેરિકાની ચિંતાનો વિષય છે. તેથી વેપાર હવે માત્ર વેપાર રહ્યો નથી; તે વ્યૂહાત્મક શક્તિનું સાધન બની ગયો છે.
બીજો અત્યંત સંવેદનશીલ મુદ્દો તાઇવાન છે. ચીન તાઇવાનને પોતાના પ્રદેશનો ભાગ માને છે, જ્યારે અમેરિકા તાઇવાનને સુરક્ષા સહાય પૂરી પાડે છે. આ મુદ્દે કોઈ પણ ગેરસમજ અથવા અતિશય કડક પગલું એશિયામાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં અસ્થિરતા ઊભી કરી શકે છે. ચીનના અમેરિકામાં રાજદૂતે તાઇવાનને ચીનની ‘લાલ રેખા’ તરીકે વર્ણવ્યું છે. તેથી આ મુદ્દે સંવાદ જાળવવો માત્ર રાજદ્વારી શિષ્ટાચાર નથી, પરંતુ સંકટ ટાળવા માટેની આવશ્યકતા છે.
આ મુલાકાતનો સૌથી નવો અને ભવિષ્યનિર્ધારક વિષય કૃત્રિમ બુદ્ધિ છે. અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે હવે કૃત્રિમ બુદ્ધિમાં પણ ભારે સ્પર્ધા છે. પરંતુ આ ટેકનોલોજીનું જોખમ સરહદો ઓળખતું નથી. એક દેશમાં વિકસેલી શક્તિશાળી કૃત્રિમ બુદ્ધિની ભૂલ કે સુરક્ષા ઘટના બીજા દેશની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને અસર કરી શકે છે. અમેરિકાએ કૃત્રિમ બુદ્ધિ સંબંધિત ગંભીર સુરક્ષા ઘટનાઓ માટે ચીન સાથે સીધી માહિતી આપ-લે કરવાની વ્યવસ્થા અંગે ચર્ચા કરી છે.
આથી અહીં એક રસપ્રદ વિરોધાભાસ છે. જે બે દેશો કૃત્રિમ બુદ્ધિમાં એકબીજાને પાછળ છોડવાની સ્પર્ધામાં છે, તેઓ જ આ ટેકનોલોજીના જોખમો નિયંત્રિત કરવા માટે વાતચીત કરવાની જરૂરિયાત અનુભવી રહ્યા છે. સ્પર્ધા અને સહકાર એકસાથે ચાલે તે આવનારા વર્ષોની વૈશ્વિક રાજનીતિનું મહત્વનું લક્ષણ બની શકે છે.
ઈરાન અને પશ્ચિમ એશિયાની પરિસ્થિતિ પણ આ બેઠકને વધુ જટિલ બનાવે છે. ઊર્જા પુરવઠો, તેલના ભાવ અને હોર્મુઝ જળમાર્ગની સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓમાં અમેરિકા અને ચીનના હિતો અલગ હોવા છતાં એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. ચીન વિશ્વના મોટા ઊર્જા ખરીદદારોમાંનું એક છે, જ્યારે અમેરિકાની મધ્યપૂર્વ નીતિનો સીધો પ્રભાવ વૈશ્વિક બજારો પર પડે છે. તેથી બંને દેશો વચ્ચેનો સંવાદ વિશ્વના ઊર્જા બજાર માટે પણ મહત્વ ધરાવે છે.
ભારત માટે આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ ખૂબ મહત્વની છે. અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે તણાવ વધે તો વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલામાં ભારત માટે નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે, પરંતુ લાંબો વેપાર સંઘર્ષ વૈશ્વિક માંગ, રોકાણ અને વેપાર પર દબાણ પણ લાવી શકે છે. બીજી તરફ, જો બંને દેશો સ્થિરતા તરફ આગળ વધે તો વૈશ્વિક બજારોમાં અનિશ્ચિતતા ઘટી શકે છે. ભારત માટે સૌથી મહત્વનું એ છે કે બદલાતા સમીકરણોમાં પોતાના વેપાર, ટેકનોલોજી, ઊર્જા અને વ્યૂહાત્મક હિતોને સંતુલિત રાખે.
ટ્રમ્પ-શી મુલાકાતને તેથી કોઈ એક ઘટનાથી વૈશ્વિક વ્યવસ્થા બદલાઈ ગઈ એવી રીતે જોવી યોગ્ય નથી. હાલના સંકેતો દર્શાવે છે કે બંને દેશો સ્પર્ધા સમાપ્ત કરવા કરતાં તેને નિયંત્રિત કરવાની રીત શોધી રહ્યા છે. વેપારમાં સમજૂતી થઈ શકે, કૃત્રિમ બુદ્ધિમાં સંવાદ વધી શકે અને તાઇવાન જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દે સીધી વાતચીત ચાલુ રહી શકે—પરંતુ મૂળભૂત વ્યૂહાત્મક મતભેદો યથાવત છે.
આથી આ મુલાકાતને કદાચ નવી વૈશ્વિક વ્યવસ્થાની અંતિમ શરૂઆત કરતાં વૈશ્વિક તણાવને સંવાદ દ્વારા સંભાળવાના પ્રયાસ તરીકે જોવી વધુ યોગ્ય છે. વિશ્વ આજે એકધ્રુવીય વ્યવસ્થાથી બહુધ્રુવીય વ્યવસ્થા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. અમેરિકા અને ચીન વચ્ચેની સ્પર્ધા તેમાં કેન્દ્રસ્થાને છે. પ્રશ્ન હવે કોણ જીતશે તેનો નથી, પરંતુ બંને શક્તિઓ પોતાની સ્પર્ધાને કેટલા જવાબદારીપૂર્વક સંભાળી શકે છે તેનો છે. કારણ કે તેમની ભૂલની કિંમત માત્ર વોશિંગ્ટન કે બેઇજિંગ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ ચૂકવી શકે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
