પિતૃ પક્ષ ૨૦૨૬ – પૂર્વજોને અર્પણ – મૃત્યુ પછી ભવ્ય શ્રાદ્ધ સમારંભ, પરંતુ વડીલો અને માતાપિતા જીવતા હોય ત્યારે તેમની ઉપેક્ષા કેમ કરવામાં આવે છે?-ડિજિટલ પેઢીમાં મૂલ્યોની સૌથી મોટી કસોટી – સંવેદનશીલતાની સામાજિક ક્રાંતિ હવે જરૂરી છે.

કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા

ગોંડિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, ભારતની હજારો વર્ષ જૂની સભ્યતામાં, માતાપિતા, શિક્ષકો અને પૂર્વજો પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા માત્ર એક ધાર્મિક વિધિ જ નહીં પરંતુ જીવન મૂલ્ય માનવામાં આવે છે. આ ભાવનાનું એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ અભિવ્યક્તિ પિતૃ પક્ષ છે, જેમાં લોકો તેમના પૂર્વજોને યાદ કરે છે અને તેમનો આદર વ્યક્ત કરે છે. ૨૦૨૬ માં ૨૬ અને ૨૭ સપ્ટેમ્બરની તારીખો અંગે થોડી મૂંઝવણ છે. જો કે, મીડિયામાં પ્રકાશિત કેલેન્ડર ગણતરીઓ અનુસાર, ભાદ્રપદ પૂર્ણિમા અને પૂર્ણિમા શ્રાદ્ધ ૨૬ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬, શનિવારના રોજ આવે છે. જ્યારે મુખ્ય પિતૃ પક્ષ ૨૭ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬, રવિવારના રોજ પ્રતિપદા શ્રાદ્ધથી શરૂ થશે અને ૧૦ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬, શનિવારના રોજ સર્વ પિતૃ અમાવસ્યા સાથે સમાપ્ત થશે. પૂર્ણિમા શ્રાદ્ધ ૨૬ સપ્ટેમ્બરના રોજ પિતૃ પક્ષના પહેલા આવે છે. બંને તિથિઓ અંગે મૂંઝવણ એ પણ ઊભી થાય છે કારણ કે પ્રતિપદા તિથિ ૨૬ સપ્ટેમ્બરની રાત્રે શરૂ થાય છે. સર્વ પિતૃ અમાવસ્યા ૧૦ ઓક્ટોબરે આવે છે. આમ, ધાર્મિક દ્રષ્ટિકોણથી, ૨૬ સપ્ટેમ્બર શ્રાદ્ધ વિધિઓ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. જો કે, પ્રતિપદાથી શરૂ થતા પિતૃ પક્ષને ૨૭ સપ્ટેમ્બરથી શરૂ કરવાનું વધુ સચોટ માનવામાં આવે છે. જો કે, હું,ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્રના ગોંદિયાના એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, એ નિર્દેશ કરવા માંગુ છું કે પિતૃ પક્ષ ૨૦૨૬ સંબંધિત સૌથી મોટો પ્રશ્ન કેલેન્ડર તારીખનો નથી, પરંતુ આપણા સામાજિક પાત્રની તારીખમાં ફેરફારનો છે. જે સમાજની સંસ્કૃતિ “માત્રુ દેવો ભવ, પિતૃ દેવો ભવ” (માત્રુ દેવો ભવ, પિતૃ દેવો ભવ) નો સંદેશ આપે છે, તે આજે આ અસ્વસ્થતાભર્યા પ્રશ્નનો સામનો કરી રહ્યો છેઃ શું આપણે આપણા માતાપિતાના મૃત્યુ પછી તેમના પ્રત્યે આદર દર્શાવવામાં પ્રગતિ કરી રહ્યા નથી, પરંતુ તેમને સમય, સંદેશાવ્યવહાર, આદર અને ટેકો આપવામાં પાછળ રહી ગયા છીએ? ટેકનોલોજીકલ અને ડિજિટલ યુગે દુનિયાને આપણી આંગળીના ટેરવે લાવી દીધી છે, પરંતુ ઘણા પરિવારોમાં, એક જ ઘરના સભ્યો વચ્ચે વધતા ભાવનાત્મક અંતર અંગે પણ સતત ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. નવી પેઢી શિક્ષણ, રોજગાર, વ્યવસાય અને વૈશ્વિક તકો માટે શહેરો અને વિદેશમાં સ્થળાંતર કરી રહી છે, જે પોતે જ એક સકારાત્મક સામાજિક-આર્થિક વિકાસ છે, પરંતુ આ પ્રગતિનો અર્થ માતાપિતા અને વડીલો સાથે ભાવનાત્મક જોડાણોનો અંત હોઈ શકે નહીં. ટેકનોલોજી સમસ્યા નથી; સમસ્યા ત્યારે થાય છે જ્યારે સગવડ સહાનુભૂતિને બદલે શરૂ થાય છે.

મિત્રો, જો આપણે ૨૬ સપ્ટેમ્બરથી ૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ સુધીના દરેક દિવસના શ્રાદ્ધને સમજવાની વાત કરીએ તો ૨૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬, શનિવાર-પૂર્ણિમા શ્રાદ્ધ, ૨૭ સપ્ટેમ્બર, રવિવાર-પ્રતિપદા શ્રાદ્ધ, ૨૮ સપ્ટેમ્બર, સોમવાર-દ્વિતિયા શ્રાદ્ધ, ૨૯ સપ્ટેમ્બર મંગળવાર અને ૨૯ સપ્ટેમ્બરે શ્રાદ્ધ. શ્રાદ્ધ, ૩૦ સપ્ટેમ્બર, બુધવાર-ચૌથર્થી અને પંચમી શ્રાદ્ધ, ૧લી ઑક્ટોબર, ગુરુવાર-ષષ્ઠી શ્રાદ્ધ, ૨જી ઑક્ટોબર, શુક્ર-સપ્તમી શ્રાદ્ધ, ૩જી ઑક્ટોબર, શનિવાર-અષ્ટમી શ્રાદ્ધ, ૪ ઑક્ટોબર, રવિવાર-નવમી શ્રાદ્ધ, ૫ ઑક્ટોબર, સોમવાર-૬ ઑક્ટોબર, મંગળવાર-૬ ઑક્ટોબર શ્રાદ્ધ શ્રાદ્ધ, ૭મી ઑક્ટોબર, બુધવાર-દ્વાદશી અને માઘ શ્રાદ્ધ, ૮ ઑક્ટોબર, ગુરુવાર-ત્રયોદશી શ્રાદ્ધ, ૯ ઑક્ટોબર, શુક્ર-ચૌથાર્થી શ્રાદ્ધ, ૧૦ ઑક્ટોબર, શનિવાર- સર્વ પિતૃ અમાવસ્યા

મિત્રો, સમયાંતરે, હૃદયદ્રાવક વિડિઓઝ, સમાચાર અને દાવાઓ સોશિયલ મીડિયા પર દેખાય છે, જેમાં વૃદ્ધ માતાપિતાનો ત્યાગ, વૃદ્ધો સાથે દુર્વ્યવહાર અને બાળકો દ્વારા તેમના અંતિમ સંસ્કારમાં હાજરી ન આપવા જેવી ઘટનાઓ દર્શાવવામાં આવે છે. દરેક વાયરલ વિડિઓની સત્યતાની સ્વતંત્ર રીતે ચકાસણી કર્યા વિના, તેને સમગ્ર સમાજનું પ્રતિનિધિત્વ ગણી શકાય નહીં. જો કે, આવી ઘટનાઓ એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉભા કરે છેઃ જો માતાપિતા જીવંત રહીને આપણી હાજરી, પ્રેમ અને સમર્થન માટે ઝંખતા હોય, તો શું ભવ્ય ઉજવણીઓ, ખર્ચાળ ધાર્મિક વિધિઓ અને જાહેર પ્રદર્શનો તેમના મૃત્યુ પછીની ગેરહાજરીને ભરપાઈ કરી શકે છે? શ્રદ્ધાનો આત્મા “શ્રદ્ધા” છે, અને શ્રદ્ધાનો પ્રથમ પુરાવો જીવંત માતાપિતા પ્રત્યેનો વ્યવહાર હોવો જોઈએ. મૃત્યુ પછી ફૂલો ચઢાવવા એ એક સુંદર પરંપરા હોઈ શકે છે, પરંતુ પ્રેમના થોડા શબ્દો, સાથે ભોજન, માંદગી દરમિયાન સંભાળ, નિયમિત વાતચીત અને આદર એ વધુ ભાવનાત્મક શ્રદ્ધાંજલિ છે.

મિત્રો, આ તે સ્થાન છે જ્યાં પિતૃ પક્ષનો આધ્યાત્મિક સંદેશ આધુનિક સામાજિક ચર્ચામાં અપવાદરૂપે સુસંગત બને છે. જો કોઈ વ્યક્તિ એકલતા,નાણાકીય અસલામતી અથવા અપમાનમાં પોતાના વૃદ્ધ માતાપિતાને છોડી દે છે અને પછીથી ભવ્ય શ્રાદ્ધ સમારોહનું આયોજન કરે છે, તો સમાજે ધાર્મિક વિધિ તેમજ તેના મૂળ હેતુને ધ્યાનમાં લેવો જોઈએ. આનો અર્થ ધાર્મિક વિધિઓને નબળી પાડવાનો નથી; તેના બદલે, તેનો અર્થ એ છે કે તેમાં રહેલી ફરજ, સેવા અને કૃતજ્ઞતાને અમલમાં મૂકવી. જે પિતાએ પોતાના બાળકોના શિક્ષણ પર ખર્ચ કરવા માટે પોતાનીજરૂરિયાતો મર્યાદિત કરી દીધી છે, અથવા જે માતાએ પોતાના ભવિષ્યના નિર્માણ માટે પોતાના સુખનું બલિદાન આપ્યું છે, તેને વૃદ્ધાવસ્થામાં “બોજ” તરીકે માનવું એ ફક્ત કૌટુંબિક નિષ્ફળતા નથી પરંતુ સામાજિક મૂલ્યોના ધોવાણનું સંકેત છે. વિદેશમાં કે બીજા શહેરમાં રહેવું એ ઉપેક્ષાનો પર્યાય ન હોવો જોઈએ. આજે, વિડિઓ કોન્ફરન્સિંગ, તાત્કાલિક નાણાં ટ્રાન્સફર, આરોગ્ય દેખરેખ અને અસંખ્ય ડિજિટલ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે; તે જ ટેકનોલોજી જેનો ઉપયોગ ઘણીવાર અંતરનો સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે, તે માતાપિતા સાથેના સંબંધોને મજબૂત બનાવવાનું સાધન પણ બની શકે છે.

મિત્રો, હિન્દુ ધાર્મિક પરંપરામાં, પિતૃ પક્ષ ફક્ત ધાર્મિક વિધિઓનો સમય નથી, પરંતુ આપણા મૂળમાં પાછા ફરવાનો, આપણા અસ્તિત્વમાં આપણા પૂર્વજોના યોગદાનને સ્વીકારવાનો અને આગામી પેઢીને કૃતજ્ઞતાના મૂલ્યો આપવાનો સમય છે. ધાર્મિક માન્યતા મુજબ, આ સમયગાળા દરમિયાન, પૂર્વજો સૂક્ષ્મ સ્વરૂપે તેમના વંશજો પાસે આવે છે અને તર્પણ, પિંડદાન, અન્નદાન અને શ્રાદ્ધના ભક્તિમય પ્રસાદ સ્વીકારીને તેમને આશીર્વાદ આપે છે. આને વૈજ્ઞાનિક તથ્ય કરતાં ધાર્મિક માન્યતા અને પરંપરા તરીકે શ્રેષ્ઠ રીતે સમજવામાં આવે છે. જો કે, તેમાં રહેલો સામાજિક અને દાર્શનિક સંદેશ સાર્વત્રિક છેઃ માનવી એકલો સર્જાયો નથી; તેના વર્તમાન પાછળ તેના માતાપિતા અને ઘણી પેઢીઓના બલિદાન, સખત મહેનત, મૂલ્યો અને સંઘર્ષ રહેલો છે. આ જ કારણ છે કે પૂર્વજોને યાદ કરવાની પરંપરા ફક્ત ભારત સુધી મર્યાદિત નથી. વિશ્વભરની ઘણી સંસ્કૃતિઓમાં, પૂર્વજોને યાદ કરવાની, તેમની કબરો અથવા સ્મારક સ્થળોની મુલાકાત લેવાની અને પરિવાર સાથે યાદો શેર કરવાની પરંપરાઓ વિવિધ સ્વરૂપોમાં જોવા મળે છે. તેથી, પિતૃ પક્ષને ભારતીય સંસ્કૃતિમાં અને માનવ કૃતજ્ઞતાના વ્યાપક દર્શનમાં, માનવ કૃતજ્ઞતાના વ્યાપક દર્શન તરીકે જોઈ શકાય છે.

મિત્રો, ભારતમાં, વૃદ્ધોના અધિકારો ફક્ત નૈતિકતા પર છોડી દેવામાં આવતા નથી. માતાપિતા અને વરિષ્ઠ નાગરિકોના ભરણપોષણ અને કલ્યાણ અધિનિયમ, ૨૦૦૭ જેવી કાનૂની જોગવાઈઓ પણ બાળકો અને સંબંધીઓની જવાબદારીઓને કાનૂની પરિમાણ પ્રદાન કરે છે. જો કે, દરેક કૌટુંબિક સંબંધ કાયદા દ્વારા ટકાવી શકાતો નથી. કોર્ટ નાણાકીય સહાયનો આદેશ આપી શકે છે, પરંતુ કોઈ કાયદો માતાની એકલતાને પુત્રના સ્નેહમાં અથવા પિતાની ઝંખનાને પુત્રીના સંદેશાવ્યવહારમાં પરિવર્તિત કરી શકતો નથી. આ માટે, મૂલ્યોનું સામાજિક પુનર્જાગરણ જરૂરી છે. શાળાઓ, પરિવારો, ધાર્મિક અને સામાજિક સંગઠનો અને મીડિયાએ સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ જેથી બાળકોને એવી ચેતના કેળવાય કે સફળતાનો અર્થ ફક્ત ઉચ્ચ પગાર, ઉચ્ચ પદ અને વિદેશમાં નોકરી જ નહીં, પરંતુ તે હાથોનો પણ આદર થાય છે જેણે તેમને ત્યાં લાવ્યા.

મિત્રો, આજે જે જરૂરી છે તે હિંસક અથવા સંઘર્ષાત્મક ક્રાંતિ નથી, પરંતુ સંવેદનશીલતાની એક વિશાળ સામાજિક ક્રાંતિ છે – એક એવી ક્રાંતિ જેમાં પિતૃ પક્ષના સોળ દિવસનો આદર બાકીના વર્ષ દરમિયાન માતાપિતાની સેવા કરવામાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. પરિવારોએ વડીલો સાથે વાતચીત માટે દર અઠવાડિયે ઓછામાં ઓછો ચોક્કસ સમય ફાળવવો જોઈએ; દૂર રહેતા બાળકોએ નિયમિત સંપર્ક જાળવવો જોઈએ; સ્વાસ્થ્ય, નાણાકીય સુરક્ષા અને સામાજિક ભાગીદારીની જવાબદારી શેર કરવી જોઈએ; બાળકોને દાદા-દાદીના સંઘર્ષની વાર્તાઓ કહેવી જોઈએ. આ ફક્ત પેઢીઓ વચ્ચે જોડાણ જ નહીં પરંતુ અનુભવો અને મૂલ્યોના સ્થાનાંતરણને પણ પ્રોત્સાહન આપશે. ડિજિટલ યુગને દોષ આપવાને બદલે, આજે વાસ્તવિક જરૂરિયાત ડિજિટલ માધ્યમોને “પેઢીઓને જોડતો પુલ” બનાવવાની છે.

તેથી, ૨૭ સપ્ટેમ્બરથી ૧૦ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ સુધી પિતૃ પક્ષ આપણને આપણા પૂર્વજો માટે શ્રાદ્ધ કરવાની તક જ નહીં, પણ આત્મનિરીક્ષણનો અરીસો પણ આપે છે. પ્રશ્ન એ નથી કે આપણે આપણા પૂર્વજો માટે કેટલા દીવા પ્રગટાવ્યા, કેટલા લોકોને ખવડાવ્યા, અથવા આપણે કેટલો ભવ્ય ધાર્મિક વિધિ કરી; મોટો પ્રશ્ન એ છે કે આપણે આપણા માતાપિતાના જીવનમાં કેટલો પ્રકાશ લાવ્યો જ્યારે તેઓ જીવતા હતા? પિતૃ પક્ષનું મહત્વ ત્યારે જ પૂર્ણ થશે જ્યારે “મૃત્યુ પછી આદર” અને “જીવન દરમિયાન સેવા” આપણી કૌટુંબિક સંસ્કૃતિનો અવિશ્વસનીય સિદ્ધાંત બનશે. આધુનિક ભારત માટે પિતૃ પક્ષનો કદાચ સૌથી મોટો સંદેશ આ છેઃ શ્રાદ્ધ પહેલાં શ્રદ્ધા, ધાર્મિક વિધિઓ પહેલાં ફરજ, અને મૃત્યુ પછી તેમનું સન્માન કરતા પહેલા તેમના જીવનકાળ દરમિયાન માતાપિતા પ્રત્યે આદર.

– નિષ્ણાત કટારલેખક, સાહિત્યકાર, આંતરરાષ્ટ્રીય લેખક, વિચારક, કવિ, સંગીત માધ્યમ, સીએ (એટીસી), એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંડિયા, મહારાષ્ટ્ર ૯૨૨૬૨૨૯૩૧૮