કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – ભારતનો કેસ વૈશ્વિક સ્તરે પડઘો પાડ્યો છે, અહેવાલો અનુસાર, ૨૮ થી ૩૦ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ દરમિયાન બેંકિંગ ક્ષેત્ર એક મોટા ઔદ્યોગિક સંઘર્ષની આરે છે. યુનાઇટેડ ફોરમ ઓફ બેંક યુનિયન્સ (યુએફબીયુ) એ ત્રણ દિવસની રાષ્ટ્રવ્યાપી હડતાળનું આહ્વાન કર્યું છે અને જો તેમની માંગણીઓ પૂર્ણ નહીં થાય તો ૨૬ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ થી અનિશ્ચિત હડતાળની ચેતવણી પણ આપી છે.
યુએફબીયુ એ સાત બેંક યુનિયનોનું એક સામાન્ય પ્લેટફોર્મ છે, જે લગભગ ૮૦૦,૦૦૦ કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે લગભગ ૯૦% બેંકિંગ કાર્યબળનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ આંદોલન એટલા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે ૩૦ સપ્ટેમ્બર એ બેંકો માટે અર્ધ-વાર્ષિક બંધ તારીખ છે. આ સમયે, સતત ત્રણ કાર્યકારી દિવસો માટે શાખા-સ્તરની પ્રવૃત્તિઓમાં વિક્ષેપ ફક્ત બેંક કર્મચારીઓ અને ગ્રાહકો સુધી મર્યાદિત ન હોઈ શકે પરંતુ વ્યવસાય, ચેક પ્રોસેસિંગ, રોકડ વ્યવસ્થાપન, લોન પ્રક્રિયાઓ અને વ્યાપક નાણાકીય પ્રવૃત્તિઓ સુધી વિસ્તરી શકે છે. મહારાષ્ટ્રના ગોંદિયાના એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની એ જણાવ્યું હતું કે મીડિયા રિપોટ્ર્સ અનુસાર, હડતાળનું મુખ્ય લક્ષ્ય પાંચ દિવસની બેંકિંગ સિસ્ટમ લાગુ કરવાનું છે. વર્તમાન સિસ્ટમ હેઠળ, બેંકો બીજા અને ચોથા શનિવારે બંધ રહે છે, જ્યારે શાખાઓ પહેલા, ત્રીજા અને જ્યાં લાગુ પડે ત્યાં પાંચમા શનિવારે ખુલ્લી રહે છે. યુનિયનો માંગ કરી રહ્યા છે કે બધા શનિવારોને રજા જાહેર કરવામાં આવે. તેમનો દલીલ છે કે સોમવારથી શુક્રવાર સુધીના દૈનિક કામકાજના કલાકો લંબાવીને આની ભરપાઈ કરી શકાય છે, આમ ગ્રાહકો માટે કુલ બેંકિંગ સમયમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરવાની જરૂરિયાત ટાળી શકાય છે. માર્ચ ૨૦૨૪ ના વેતન સુધારણા કરાર દરમિયાન ભારતીય બેંક્સ એસોસિએશન અને યુનિયનો વચ્ચે પાંચ દિવસની બેંકિંગ પર સંમતિ થઈ હતી, અને દરખાસ્ત સરકારની મંજૂરી માટે મોકલવામાં આવી હતી; જોકે, અંતિમ સરકારી મંજૂરી અને જરૂરી સૂચના હજુ બાકી છે. આ તે છે જ્યાં બંને પક્ષો મતભેદ ધરાવે છે. યુનિયનો આને સંમત માંગણીને લાગુ કરવામાં બે વર્ષથી વધુના વિલંબ તરીકે જુએ છે, જ્યારે સરકારનું કહેવું છે કે દરખાસ્ત વિચારણા હેઠળ છે અને અંતિમ નિર્ણય લેતા પહેલા વિવિધ હિસ્સેદારોના દ્રષ્ટિકોણ પર વિચારણા કરવાની જરૂર છે.
મિત્રો, વિવાદનો બીજો મુખ્ય મુદ્દો પ્રદર્શન-આધારિત પ્રોત્સાહન યોજના (પી.એલ.આઈ.) છે. ૨૦૨૦ ના વેતન કરાર સાથે સંકળાયેલ પ્રોત્સાહન પ્રણાલીને અનુસરીને, અધિકારીઓના સંગઠનોએ વરિષ્ઠ અધિકારીઓ માટેની સુધારેલી યોજના સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. વધતા વિવાદને પગલે, સરકારે પી.એલ.આઈ.યોજનાને અસ્થાયી રૂપે સ્થગિત કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. નાણા મંત્રાલયે ૨૧ સપ્ટેમ્બરના રોજ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે યુનિયનોની બે મુખ્ય માંગણીઓ – પાંચ દિવસની બેંકિંગ અને પી.એલ.આઈ.પાછી ખેંચી લેવી – પી.એલ.આઈ. સ્થગિત કરીને એક મુખ્ય મુદ્દો ઉકેલાઈ ગયો છે; મુખ્ય વિવાદ હવે પાંચ દિવસના કાર્ય સપ્તાહ પર કેન્દ્રિત છે. સરકારે યુનિયનોને તેમના આંદોલનને સ્થગિત કરવા અને વાટાઘાટો ચાલુ રાખવાની પણ અપીલ કરી છે. પેન્શન સુધારણા, સમાન પેન્શન સિસ્ટમ અને કર્મચારીઓ માટે કેટલીક અન્ય સેવા શરતો પણ વ્યાપક શ્રમ અશાંતિનો ભાગ રહી છે.
મિત્રો, કાર્યબળ અને વધતા કામના ભારણનો મુદ્દો પણ આ આંદોલન પાછળ એક ગંભીર મુદ્દો છે. સરકારી માહિતી અનુસાર, ૨૦૨૦-૨૧ માં જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં કર્મચારીઓની સંખ્યા આશરે ૭.૯૦ લાખ હતી, જે ૨૦૨૪-૨૫ માં ઘટીને આશરે ૭.૫૮ લાખ થઈ ગઈ, જે આશરે ૩૨ હજાર અથવા લગભગ ૪ ટકાનો ઘટાડો દર્શાવે છે. જૂન ૨૦૨૫ સુધીમાં, આ બેંકોમાં ૩૨,૫૬૭ જગ્યાઓ ખાલી હતી, જેમાં ૧૭,૫૦૦ અધિકારીઓ, ૧૨,૮૬૧ કારકુની જગ્યાઓ અને ૨,૨૦૬ ગૌણ સ્ટાફની જગ્યાઓ શામેલ છે. જો કે, સરકારનો દાવો છે કે જરૂરી કર્મચારીઓના આશરે ૯૬ ટકા ઉપલબ્ધ હતા, જેમાં છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ૧,૪૮,૬૮૭ કર્મચારીઓની ભરતી કરવામાં આવી હતી, અને ૨૦૨૫-૨૬ માટે ૪૮,૫૭૦ કર્મચારીઓની ભરતી પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેથી, સ્ટાફની અછતના મુદ્દા પર બે દ્રષ્ટિકોણ છે. યુનિયનો વધતા ટર્નઓવર અને લક્ષ્યોની તુલનામાં અપૂરતા માનવ સંસાધનોનો મુદ્દો ઉઠાવે છે, જ્યારે સરકાર ઉપલબ્ધ કર્મચારીઓની સંખ્યા અને ચાલુ ભરતી તરફ નિર્દેશ કરે છે.
મિત્રો, ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ માં બેંક કર્મચારીઓમાં માનસિક તણાવનો મુદ્દો રાજ્યસભામાં પહોંચ્યો હતો. કેરળના એક સીપીઆઈ(એમ) સાંસદે ગૃહમાં દાવો કર્યો હતો કે છેલ્લા દાયકામાં કામના દબાણ, ઉત્પીડન અને વધુ પડતા લક્ષ્યાંકો જેવા સંજોગોને કારણે આશરે ૫૦૦ બેંક કર્મચારીઓએ આત્મહત્યા કરી છે. તેમણે ગુજરાત, તમિલનાડુ અને કેરળના કિસ્સાઓ ટાંકીને જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં હજારો ખાલી જગ્યાઓ અને કર્મચારીઓ પર વધતા દબાણનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. અહીં સાવધાની જરૂરી છે; આરબીઆઈ અથવા સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલ પ્રમાણિત રાષ્ટ્રીય સત્તાવાર આંકડા તરીકે આશરે ૫૦૦ આત્મહત્યાના આંકડા રજૂ કરવા યોગ્ય રહેશે નહીં; આ સાંસદ દ્વારા સંસદમાં કરવામાં આવેલ દાવો છે, જેને બેંક કર્મચારીઓની કાર્યકારી પરિસ્થિતિઓ પર અગાઉ પ્રકાશિત અહેવાલો દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે.
મિત્રો, ત્રણ દિવસની હડતાળની સૌથી સીધી અસર જાહેર ક્ષેત્રની બેંક શાખાઓ પર થવાની સંભાવના છે. રોકડ જમા અને ઉપાડ, ચેક ક્લિયરિંગ, ખાતાના દસ્તાવેજો, લોન પ્રક્રિયા અને શાખા-આધારિત સેવાઓ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. ૩૦ સપ્ટેમ્બર અર્ધવાર્ષિક બંધ દિવસ હોવાથી, એકાઉન્ટિંગ સમાધાન, જોગવાઈઓ અને ટ્રેઝરી અને બજાર સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ પર વધારાનું દબાણ આવી શકે છે. જો કે, આનો અર્થ એ નથી કે સમગ્ર ભારતીય બેંકિંગ સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જશે. યુપીઆઈ, મોબાઇલ બેંકિંગ, ઇન્ટરનેટ બેંકિંગ અને
એટીએમ જેવી ડિજિટલ સેવાઓ સામાન્ય રીતે ઉપલબ્ધ રહેવાની અપેક્ષા છે. ખાનગી બેંકો પર અસર પ્રમાણમાં મર્યાદિત રહેવાની સંભાવના છે, જોકે ખાનગી બેંકોમાં કેટલાક સ્થાનિક વિક્ષેપો શક્ય છે જ્યાં યુનિયન સભ્યો સભ્ય છે. સહકારી બેંકો પર અસર તેમના યુનિયન જોડાણ અને સ્થાનિક ભાગીદારી પર પણ આધાર રાખશે; તેથી, એવું કહેવું યોગ્ય રહેશે નહીં કે બધી ખાનગી અને સહકારી બેંકો આપમેળે ત્રણ દિવસ માટે બંધ રહેશે.
મિત્રો, સરકારે રવિવાર, ૨૭ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો અને પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેંકોને સામાન્ય રીતે કામ કરવાની મંજૂરી આપવાનો નિર્ણય લઈને સંભવિત વિક્ષેપોને ઘટાડવા માટે એક અસાધારણ પગલું ભર્યું છે. રવિવારે બેંકો ખુલ્લી રહી. રિઝર્વ બેંકે શાખાઓ, ઓફિસો, એટીએમ સાથે જોડાયેલી શાખાઓ અને ચલણ ખજાનાઓને સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત રહેવાની મંજૂરી આપી હતી. સરકારે દલીલ કરી હતી કે ૨૬ સપ્ટેમ્બરના સપ્તાહાંતની રજા અને ૨૮-૩૦ સપ્ટેમ્બરના પ્રસ્તાવિત હડતાળ વચ્ચે રવિવારની રજાના કારણે જનતા માટે શાખા સેવાઓમાં લાંબા સમય સુધી વિક્ષેપ પડ્યો હોત. જોકે, કર્મચારી સંગઠનોના એક વર્ગ દ્વારા આ નિર્ણયનો વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા બેંક ઓફિસર્સ એસોસિએશને તેના સભ્યોને રવિવારે કામ પર ન આવવાની સલાહ આપી હતી, એમ કહીને કે ૨૭ સપ્ટેમ્બર ઔદ્યોગિક વ્યવસ્થા હેઠળ રજા છે અને પૂર્વ-સંમત સેવા શરતોમાં એકપક્ષીય ફેરફાર ન થવો જોઈએ.
મિત્રો, આ આંદોલન ભારતીય બેંકિંગ પ્રણાલી માટે એક વ્યાપક પ્રશ્ન ઉઠાવે છેઃ જ્યારે ડિજિટલ બેંકિંગ, ખાતાઓ, લોન, સરકારી યોજનાઓ, વીમા વિતરણ અને નાણાકીય સમાવેશને કારણે બેંકોની જવાબદારીઓ સતત વધી રહી છે ત્યારે કર્મચારી કાર્ય-જીવન સંતુલન અને ગ્રાહક સુવિધા વચ્ચે નવું સંતુલન કેવી રીતે બનાવવું? પાંચ દિવસીય બેંકિંગના સમર્થકો દલીલ કરે છે કે ભારતીય બેંકિંગને અન્ય આધુનિક નાણાકીય સંસ્થાઓની કાર્ય સંસ્કૃતિ સાથે સુસંગત બનાવવાનો સમય આવી ગયો છે; બીજી બાજુ, સરકારે ગ્રાહકોની પહોંચ, ગ્રામીણ બેંકિંગ, કામના કલાકો અને અર્થતંત્ર પર સંભવિત અસર સહિતના અનેક પાસાઓનું મૂલ્યાંકન કરવાની જરૂર છે. ઉપલબ્ધ સત્તાવાર ડેટા ૨૦૨૦-૨૧ અને ૨૦૨૪-૨૫ વચ્ચે કર્મચારીઓની સંખ્યામાં આશરે ચાર ટકાનો ઘટાડો દર્શાવે છે, પરંતુ ૨૦૨૬ સુધીમાં બેંક ખાતાઓ, નફા અને કાર્યભારમાં ટકાવારીના વધારા અંગેનો એકલ, સંકલિત, તુલનાત્મક આરબીઆઈનો આંકડો ઉપલબ્ધ સ્ત્રોતોમાં સ્પષ્ટ રીતે દસ્તાવેજીકૃત નથી; તેથી, ચકાસાયેલ ટકાવારી ઉમેરવા યોગ્ય રહેશે નહીં.
આમ, જો આપણે ઉપરોક્ત વિગતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળશે કે ૨૮ થી ૩૦ સપ્ટેમ્બર સુધી પ્રસ્તાવિત ત્રણ દિવસની બેંક હડતાળ ફક્ત શનિવારની રજાઓ પર સંઘર્ષ નથી, પરંતુ કાર્ય-જીવન સંતુલન, માનવ સંસાધન, વધતા કાર્યભાર, કર્મચારી કલ્યાણ અને ગ્રાહક સુવિધા અંગે બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં એક મોટી ચર્ચા બની ગઈ છે. સરકારે પી.એલ.આઈ. મુલતવી રાખીને એક વિવાદને અસ્થાયી રૂપે દૂર કર્યો છે, પરંતુ પાંચ દિવસની બેંકિંગનો મૂળભૂત પ્રશ્ન વણઉકેલાયેલ રહે છે. ત્રણ દિવસની હડતાળ પછી, પ્રસ્તાવિત હડતાળ ૨૬ ઓક્ટોબરથી શરૂ થશે. અનિશ્ચિત હડતાળની ધમકી આ વિવાદને વધુ તીવ્ર બનાવે છે. તેથી, સરકાર, ભારતીય બેંક સંગઠનો અને કર્મચારી સંગઠનો વચ્ચે સમયસર ઉકેલ લાવવો એ ફક્ત બેંક કર્મચારીઓના હિત માટે જ નહીં, પરંતુ લાખો ખાતાધારકો, વ્યાપારી સમુદાય અને ભારતીય અર્થતંત્રના અવિરત નાણાકીય ધબકારા માટે પણ જરૂરી છે.
