પિતૃસત્તા પર વિપક્ષના નેતાના પ્રશ્ને એક મોટી રાષ્ટ્રીય ચર્ચા જગાવી છે! – કાયદાઓ મહિલા સશક્તિકરણ માટે ઢાલ છે, તો પિતૃસત્તાના મૂળિયા કેમ મજબૂત છે? – શું સંસદ, સરકાર, ન્યાયતંત્ર અને સમાજની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ છે? 

કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા

Email – kishanbhawnani13@gmail.com

ગોંડિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, ભારતની સાંસ્કૃતિક ઓળખે મહિલાઓને શક્તિ, સર્જન અને માતૃત્વના પ્રતીક તરીકે સ્થાપિત કરી છે. દુર્ગા, કાલી અને શક્તિના વિવિધ સ્વરૂપોની પૂજા આનું ઉદાહરણ આપે છે. જોકે, આ સાંસ્કૃતિક પરિદૃશ્યમાં, એક વિરોધાભાસ સ્પષ્ટ છેઃ એક તરફ, સ્ત્રીઓને દેવી માનવાની પરંપરા, અને બીજી તરફ, કુટુંબ, મિલકત, નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા, સામાજિક સ્વતંત્રતા અને જાહેર જગ્યાઓ અંગે પિતૃસત્તાક માનસિકતા. આ ચર્ચા ૨૯ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ રાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં ફરી એકવાર ઉભરી આવી. લોકસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતાએ, પિતૃસત્તા પર હુમલો કરતા અને મહિલાઓની સુરક્ષા માટે ચાલી રહેલા વિદ્યાર્થી આંદોલનોને ટેકો આપતા, જણાવ્યું હતું કે મહિલાઓ વિરુદ્ધના ગુનાઓનો ઉકેલ તેમની સ્વતંત્રતા અને હિલચાલને પ્રતિબંધિત કરવાનો ન હોવો જોઈએ. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, એ નિર્દેશ કરવા માંગુ છું કે આધુનિક ભારતે બંધારણ, સંસદ, સરકાર અને ન્યાયતંત્ર દ્વારા આ અંતર ઘટાડવા માટે અસંખ્ય પ્રયાસો કર્યા છે. બંધારણનો સમાનતાનો સિદ્ધાંત, હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર સુધારો અધિનિયમ ૨૦૦૫, જે દીકરીઓને પૈતૃક સંપત્તિમાં સમાન અધિકાર આપે છે, ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓનું રક્ષણ અધિનિયમ ૨૦૦૫, દહેજ નિષેધ અધિનિયમ ૧૯૬૧, કાર્યસ્થળ પર જાતીય સતામણીથી મહિલાઓનું રક્ષણ ૨૦૧૩ કાયદો અને નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ આના મુખ્ય ઉદાહરણો છે. ૨૦૦૫ના સુધારાએ દીકરીઓને પુત્રોની જેમ જન્મથી જ સહ-સંબંધિત મિલકતમાં સમાન અધિકારો આપ્યા છે.

મિત્રો, ભારતની રાજકીય વ્યવસ્થાએ પણ પ્રતિનિધિત્વ વધારવા તરફ એક મોટું બંધારણીય પગલું ભર્યું છે. નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ,એટલે કે, ૧૦૬મો બંધારણીય સુધારો અધિનિયમ, ૨૦૨૩, લોકસભા, રાજ્ય વિધાનસભાઓ અને દિલ્હી વિધાનસભામાં મહિલાઓ માટે લગભગ એક તૃતીયાંશ બેઠકો અનામત રાખવાની જોગવાઈ કરે છે. જો કે, વાસ્તવિક અનામત સંબંધિત વસ્તી ગણતરીના પ્રકાશન અને તેના આધારે સીમાંકન પછી લાગુ કરવામાં આવશે. સરકારી માહિતી અનુસાર, પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓમાં આશરે ૧.૪૫ મિલિયન ચૂંટાયેલા મહિલા પ્રતિનિધિઓ છે, જે કુલ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓના આશરે ૪૬ ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

મિત્રો, સરકારી યોજનાઓનો વ્યાપ પણ વ્યાપક છે. મિશન શક્તિ હેઠળ, સંબલમાં વન સ્ટોપ સેન્ટર્સ, મહિલા હેલ્પલાઈન, બેટી બચાવો બેટી પઢાઓ અને નારી અદાલતનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે સમર્થ્યમાં મહિલા સશક્તિકરણ સંબંધિત કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે. પ્રધાનમંત્રી માતૃ વંદના યોજના લાયક સગર્ભા અને સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓને પ્રથમ જીવંત બાળક માટે રૂ. ૫,૦૦૦ અને બીજા બાળક, છોકરી માટે રૂ. ૬,૦૦૦ ની સહાય પૂરી પાડે છે. ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ સુધીમાં, સરકારે દેશભરમાં ૯૯૧ કાર્યરત વન સ્ટોપ સેન્ટર્સ દ્વારા ૧૫.૨૦ લાખથી વધુ મહિલાઓને સહાય પૂરી પાડવાનો અહેવાલ આપ્યો છે. સુકન્યા સમૃદ્ધિ, બેટી બચાવો બેટી પઢાઓ, પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જવલા યોજના અને મહિલાઓના નામે મકાન ફાળવણી જેવી પહેલો પણ આ મહિલા-કેન્દ્રિત નીતિનો ભાગ છે.

મિત્રો, પરંતુ કાયદામાં સમાનતા અને સામાજિક વર્તનમાં સમાનતા એક જ વસ્તુ નથી. અહીંથી પિતૃસત્તાનો પ્રશ્ન આવે છે. પિતૃસત્તા શબ્દ ગ્રીક ખ્યાલો ટ્ઠીંિ, જેનો અર્થ પિતા છે, અને ટ્ઠષ્ઠિરી, જેનો અર્થ શાસન છે, જેનો અર્થ પિતા અથવા પુરુષ-પ્રભુત્વ છે, માં મૂળ હોવાનું માનવામાં આવે છે. આધુનિક સામાજિક અર્થમાં, પિતૃસત્તા એક એવી રચનાનો ઉલ્લેખ કરે છે જેમાં પુરુષો કુટુંબ, મિલકત, આર્થિક સંસાધનો અને સામાજિક અને જાહેર નિર્ણયો પર અપ્રમાણસર નિયંત્રણનો ઉપયોગ કરી શકે છે, અને સ્ત્રીઓની ભૂમિકાઓ પ્રમાણમાં ગૌણ છે. આનો અર્થ એ નથી કે દરેક કુટુંબ, પુરુષ અથવા સામાજિક પરંપરા આવશ્યકપણે દમનકારી છે; તેના બદલે, તે માળખાકીય વૃત્તિઓનું વર્ણન કરે છે જે લિંગના આધારે અસમાન અધિકારો અને તકો બનાવે છે.

મિત્રો, પિતૃસત્તાનો પ્રભાવ મિલકત અને આર્થિક અવલંબનથી લઈને શ્રમ વિભાજન, લગ્ન, સ્ત્રીઓની ચળવળની સ્વતંત્રતા, જાતિયતા અને પ્રજનન નિર્ણયો સુધીની દરેક બાબતમાં જોઈ શકાય છે. ઘણા સમાજોમાં, પિતા પાસેથી કુટુંબનું નામ પસાર થવું, લગ્ન પછી સ્ત્રીએ તેના પતિનું અટક અપનાવવું, અથવા ઘરેલું નિર્ણયોમાં પુરુષનું અંતિમ મધ્યસ્થી હોવું જેવી પરંપરાઓને આ વ્યાપક ચર્ચાનો ભાગ માનવામાં આવે છે. પરંતુ આવી દરેક વ્યક્તિગત પ્રથાને આપમેળે કાનૂની ગુનો કહી શકાય નહીં. રાજ્યની બંધારણીય જવાબદારી વધુ સ્પષ્ટ થાય છે જ્યાં સામાજિક પ્રથા ભેદભાવ, હિંસા, બળજબરી અથવા મૂળભૂત અથવા વૈધાનિક અધિકારના ઉલ્લંઘનમાં પરિણમે છે.

મિત્રો, આ જ ચર્ચા ૨૯ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ રાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં ફરી ઉભરી આવી. લોકસભામાં વિપક્ષના નેતાનું આ નિવેદન દક્ષિણ દિલ્હીના આસ્થા કુંજ પાર્કમાં ૧૭ વર્ષની છોકરી પર થયેલા કથિત સામૂહિક બળાત્કાર, બિહારના જમુઈમાં સગીરો પર થયેલા કથિત ઉત્પીડન અને મહિલાઓની સુરક્ષા અંગેના વિરોધ પ્રદર્શનોની પૃષ્ઠભૂમિ સામે આવ્યું. ઉપલબ્ધ અહેવાલો અનુસાર, તેમણે સરકારની ટીકા કરી અને ગુનાઓ માટે મહિલાઓને સજા આપવાની અથવા પ્રતિબંધિત કરવાની માનસિકતા સામે વાત કરી. આ એક રાજકીય આરોપ અને દ્રષ્ટિકોણ છે; સરકાર અને શાસક પક્ષની જવાબદારીના વિપક્ષના દાવાઓને સ્વયંસ્પષ્ટ નિષ્કર્ષ તરીકે નહીં, પરંતુ આ રીતે જોવું જોઈએ. જમુઈ કેસમાં, એક સગીર છોકરી અને તેના મિત્રના કથિત ઉત્પીડનના વીડિયોએ વિવાદ ઉભો કર્યો, અને આરોપીઓ સામે જાતીય ગુનાઓથી બાળકોના રક્ષણ (પોસ્કો) કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી કરવામાં આવી. રાજકીય પક્ષોએ ઘટનાના અર્થઘટન અને સરકારના પ્રતિભાવ અંગે આરોપોની આપ-લે કરી. દક્ષિણ દિલ્હીમાં આસ્થા કુંજ ઘટનામાં, ૧૭ વર્ષની એક છોકરીએ ત્રણ પુરુષો પર સામૂહિક બળાત્કારનો આરોપ લગાવ્યો હતો, જેના પગલે મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓએ મહિલાઓની સુરક્ષા માટે વિરોધ પ્રદર્શન કર્યું હતું.

મિત્રો, આ સમસ્યા ફક્ત ભારત પૂરતી મર્યાદિત નથી. વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠનના ૨૦૨૬ના અહેવાલ મુજબ, વિશ્વભરમાં લગભગ ત્રણમાંથી એક મહિલાએ તેમના જીવનકાળમાં તેમના નજીકના જીવનસાથી દ્વારા શારીરિક અથવા જાતીય હિંસા અથવા બિન-જીવનસાથી દ્વારા જાતીય હિંસાનો અનુભવ કર્યો હતો. સંસ્થા લિંગ અસમાનતાને મહિલાઓ સામે હિંસાનું એક મહત્વપૂર્ણ મૂળ કારણ માને છે. તેથી, પીડિતોને તેઓ ક્યાં ગયા હતા, તેઓ શું પહેરતા હતા, અથવા તેઓ કયા સમયે બહાર હતા તે વિશે પૂછવાથી ગુનેગારની જવાબદારીથી ધ્યાન ભટકાઈ શકે છે અને પીડિત-દોષને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે.

મિત્રો, ન્યાયતંત્રે પણ લિંગ સમાનતાના મુદ્દા પર નોંધપાત્ર હસ્તક્ષેપ કર્યો છે. પિન્નીયાક્કલે તેના પિતાના મૃત્યુ પછી, મદુરાઈ જિલ્લાના નલ્લુથેવનપટ્ટીમાં દુર્ગા મંદિરમાં વારસાગત પુરોહિતત્વનો દાવો કર્યો હતો. મદ્રાસ હાઇકોર્ટના ન્યાયાધીશ કે. ચંદ્રુએ ૨૦૦૮માં તેમના પક્ષમાં ચુકાદો આપતા, લિંગ પૂર્વગ્રહથી મુક્ત ધાર્મિક વેદીની બંધારણીય ભાવના પર ભાર મૂક્યો હતો. આ દ્રષ્ટિએ, ૨૦૧૮નો સબરીમાલા ચુકાદો એક સીમાચિહ્નરૂપ હતો. પાંચ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેન્ચે, ૪ઃ૧ બહુમતીથી, ૧૦ થી ૫૦ વર્ષની વયની મહિલાઓના પ્રવેશ પરના પ્રતિબંધને ગેરબંધારણીય જાહેર કર્યો. બહુમતીએ એવું માન્યું કે કલમ ૨૫ હેઠળ મહિલાઓને ધાર્મિક માન્યતા અને પૂજાની સ્વતંત્રતા પણ ઉપલબ્ધ છે, અને મહિલાઓને બાકાત રાખવાનું એક આવશ્યક ધાર્મિક પ્રથા સાબિત થયું નથી. ન્યાયાધીશ ઇન્દુ મલ્હોત્રાએ, તેમના અસંમતિમાં, ધાર્મિક સમુદાયોની સ્વાયત્તતા અને ન્યાયિક હસ્તક્ષેપની મર્યાદાઓ પર એક અલગ દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો. તેથી, આ નિર્ણય સમાનતા અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા વચ્ચેના બંધારણીય સંતુલન પરની ચર્ચાનું એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ પણ છે.

મિત્રો, રાજકીય પ્રતિનિધિત્વમાં પણ, ફક્ત અનામત પૂરતું નથી. ચૂંટાયેલા મહિલા પ્રતિનિધિઓને બદલે પતિઓ અથવા પુરુષ સંબંધીઓ દ્વારા વાસ્તવિક સત્તાનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો હોવાની ફરિયાદો લાંબા સમયથી સરપંચ-પતિ અથવા પ્રોક્સી પ્રતિનિધિત્વની સમસ્યાના રૂપમાં ઉઠાવવામાં આવી રહી છે. કેન્દ્ર સરકારે ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ માં સંસદમાં જાણ કરી હતી કે “પંચાયતી રાજ” એ સ્થાનિક શાસનનો રાજ્ય વિષય છે, અને ચૂંટાયેલી મહિલાઓની સ્વતંત્ર નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા સાથે સંબંધિત કાર્યવાહી મુખ્યત્વે રાજ્યોના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે. વધુમાં, રાષ્ટ્રીય ગ્રામ સ્વરાજ અભિયાન (રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર મિશન) ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓની તાલીમ અને ક્ષમતા નિર્માણને સમર્થન આપી રહ્યું છે. તેથી, પિતૃસત્તાને દૂર કરવી એ દરેક પારિવારિક અને સામાજિક પ્રથાને નિયંત્રિત કરતા એક જ દંડ કાયદો ઘડવાની સરળ પ્રક્રિયા નથી. એક વધુ સારો અભિગમ એ છે કે હાલના કાયદાઓને અસરકારક રીતે લાગુ કરવામાં આવે જ્યાં પિતૃસત્તાક વર્તન હિંસા, દહેજ, ઘરેલુ દુર્વ્યવહાર, જાતીય ગુનાઓ, મિલકતથી વંચિતતા અથવા કાર્યસ્થળ પર ઉત્પીડનમાં પરિણમે છે; જ્યારે શિક્ષણ, આર્થિક સ્વતંત્રતા, બાળપણથી લિંગ સંવેદનશીલતા, પુરુષો અને છોકરાઓની ભાગીદારી અને જાહેર જાગૃતિ દ્વારા બિન-ગુનાહિત સામાજિક પૂર્વગ્રહોને પડકારવામાં આવે છે. જાતીય ગુનાઓના કિસ્સાઓમાં પીડિત-કેન્દ્રિત તપાસ, પર્યાપ્ત વિશિષ્ટ અને ઝડપી અદાલતો, સમયસર ફોરેન્સિક તપાસ અને સાક્ષી સુરક્ષા પણ મહત્વપૂર્ણ છે.

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર કથાનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે ભારત સામેનો પડકાર ફક્ત કાયદાઓનો અભાવ નથી, પરંતુ બંધારણીય સમાનતાને સામાજિક વ્યવહારમાં રૂપાંતરિત કરવાની જરૂરિયાત છે. જો દેવીની પૂજા અને પુત્રીની વાસ્તવિક સ્વતંત્રતા વચ્ચે અંતર રહે છે, તો મહિલા સશક્તિકરણ અધૂરું રહેશે. સરકાર કાયદા બનાવી શકે છે, પોલીસ ગુના અટકાવી શકે છે, ન્યાયતંત્ર અધિકારોનું રક્ષણ કરી શકે છે, અને સંસદ પ્રતિનિધિત્વ માટે માર્ગ મોકળો કરી શકે છે; પરંતુ સમાજે પોતે જ એવી માનસિકતા વિકસાવવી જોઈએ જે મહિલાઓને ઘર, શાળા, સમુદાય અને સામાજિક વાતાવરણમાં સ્વતંત્ર નિર્ણય લેનારા તરીકે ઓળખે છે. મહિલા સશક્તિકરણમાં આગળનું પગલું ફક્ત “મહિલા સુરક્ષા” જ નહીં, પરંતુ તેમની સ્વતંત્રતા, ગૌરવ, સમાન તકો અને વાસ્તવિક નિર્ણય લેવાની શક્તિ સુનિશ્ચિત કરવાનું છે.