તંત્રીની કલમે….
ભારતની લોકશાહીમાં સૌથી શક્તિશાળી શસ્ત્ર ન તો સરકાર છે, ન સંસદ અને ન કોઈ રાજકીય પક્ષ—સૌથી શક્તિશાળી શસ્ત્ર છે મતદારનો એક મત. પરંતુ એ મત આપવા માટે મતદારનું નામ મતદાર યાદીમાં હોવું અનિવાર્ય છે. એટલે મતદાર યાદીમાં થયેલી એક નાની ભૂલ પણ સામાન્ય વહીવટી ભૂલ નથી; તે સીધી રીતે નાગરિકના લોકશાહી અધિકાર પર પ્રહાર બની શકે છે. આજે મતદાર યાદીના સુધારણા અંગે દેશભરમાં ઊઠતા સવાલો એટલા માટે ગંભીર છે કે અહીં મુદ્દો માત્ર નામોનો નથી, લોકશાહીમાં વિશ્વાસનો છે.
લગભગ ૯૭ કરોડ મતદારો ધરાવતા વિશાળ દેશમાં મતદાર યાદીમાંથી મૃત વ્યક્તિઓ, સ્થળાંતર કરનારા અને ડુપ્લિકેટ નામો દૂર કરવાં જરૂરી છે. ચૂંટણીની વિશ્વસનીયતા માટે આ કામ થવું જ જોઈએ. પરંતુ સફાઈના નામે જો એક પણ યોગ્ય મતદારનું નામ અસ્પષ્ટ કારણસર ગાયબ થાય તો આ પ્રક્રિયા ‘સુધારણા’ નહીં, પરંતુ લોકશાહી માટે ગંભીર ખામી બની શકે. મતદાર યાદી શુદ્ધ કરવાની પ્રક્રિયા એવી ન હોવી જોઈએ કે યાદી તો શુદ્ધ થાય, પરંતુ મતદારનો અધિકાર અશુદ્ધ થઈ જાય!
આજનો સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે કેટલાં નામ કાઢવામાં આવ્યાં અને શા માટે? કેટલાં લોકોના નામ ફરી ઉમેરાયા? કેટલાં વાંધા મળ્યા? કેટલાં દાવા સ્વીકારાયા? કેટલાં નકારાયા? આ દરેક સવાલનો જવાબ જાહેર આંકડાઓ સાથે મળવો જોઈએ. ચૂંટણી પંચ પાસે આ માહિતી હોય અને દેશની જનતા તેને જાણી ન શકે તો પારદર્શિતાનો અર્થ શું?
વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા અંગે રાજકીય પક્ષો વચ્ચે ગંભીર મતભેદ છે. વિપક્ષ મોટા પાયે મતદારોના નામ અસરગ્રસ્ત થવાના આક્ષેપ કરી રહ્યો છે, જ્યારે ચૂંટણી પંચ પ્રક્રિયાને જરૂરી અને નિયમસરની કાર્યવાહી ગણાવે છે. અહીં કોઈ એક પક્ષને આપમેળે સાચો કે ખોટો જાહેર કરવાનો પ્રશ્ન નથી. પરંતુ જ્યાં કરોડો મતદારોનો પ્રશ્ન હોય ત્યાં ‘વિશ્વાસ રાખો’ પૂરતું નથી—પુરાવા આપો. આંકડા આપો. પ્રક્રિયા જાહેર કરો.
ખાસ કરીને પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયેલા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં છૂટી ગયેલા મતદારોને ફરી નોંધાવવા માટે વિશેષ ઝુંબેશની જરૂર પડી રહી છે, ત્યારે સ્વાભાવિક સવાલ ઊભો થાય છે—જો વ્યવસ્થા સંપૂર્ણ હતી તો આટલા લોકો ફરી કેમ શોધવા પડ્યા? આ સવાલનો જવાબ રાજકીય ભાષણથી નહીં, સત્તાવાર આંકડાથી મળવો જોઈએ.
ચૂંટણી પંચ બંધારણીય સંસ્થા છે. તેની નિષ્પક્ષતા પર જનતાનો વિશ્વાસ લોકશાહીની મૂડી છે. આ વિશ્વાસ એકવાર તૂટે પછી ચૂંટણીના પરિણામો કાયદેસર હોવા છતાં તેમની સ્વીકાર્યતા અંગે સવાલો ઊભા થઈ શકે. તેથી ચૂંટણી પંચે ટીકા સામે રક્ષણાત્મક વલણ અપનાવવાને બદલે વધુ માહિતી જાહેર કરીને જવાબ આપવો જોઈએ.
દરેક મતવિસ્તાર પ્રમાણે કેટલાં નામ ઉમેરાયાં, કેટલાં કાઢાયા અને કેટલાં નામ અંગે વાંધા આવ્યા—આ માહિતી જાહેર કરવી મુશ્કેલ ન હોવી જોઈએ. દરેક મતદારને પોતાની નોંધણીની સ્થિતિ સરળતાથી તપાસી શકાય તેવી વ્યવસ્થા મળવી જોઈએ. નામ ખોટી રીતે દૂર થયું હોય તો પુનઃનોંધણીની પ્રક્રિયા સરળ, સમયબદ્ધ અને નિઃશુલ્ક હોવી જોઈએ. અને સૌથી અગત્યનું—નામ કાઢતાં પહેલાં યોગ્ય મતદારને પૂરતી તક મળવી જોઈએ.
પરંતુ જવાબદારી માત્ર ચૂંટણી પંચની નથી. વિપક્ષે પણ આ મુદ્દાને માત્ર રાજકીય નારા સુધી મર્યાદિત રાખવો નહીં. જો ગેરરીતિ થઈ હોય તો મતવિસ્તારવાર દસ્તાવેજી પુરાવા દેશ સામે મૂકવા જોઈએ. સત્તાધારી પક્ષે પણ દરેક સવાલને રાજકીય કાવતરું ગણાવીને ટાળવો નહીં. કારણ કે મતદાર કોઈ પક્ષનો નથી—મતદાર લોકશાહીનો છે.
આ મુદ્દે સૌથી ખતરનાક સ્થિતિ ત્યારે સર્જાય જ્યારે મતદાર ચૂંટણીના દિવસે મતદાન મથક પર પહોંચે અને તેને ખબર પડે કે તેનું નામ જ નથી. તેના હાથમાં ઓળખપત્ર હોય, નાગરિકત્વના દસ્તાવેજો હોય, વર્ષોથી મત આપતો આવ્યો હોય—પણ યાદીમાં નામ ન હોય તો તેનો મત ક્યાં ગયો? આ પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર અધિકારી પાસે નહીં, સમગ્ર ચૂંટણી વ્યવસ્થા પાસે હોવો જોઈએ.
ભારત જેવી વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહીમાં ચૂંટણી જીતવી રાજકીય પક્ષોનું લક્ષ્ય હોઈ શકે, પરંતુ નિષ્પક્ષ ચૂંટણી સુનિશ્ચિત કરવી રાષ્ટ્રની ફરજ છે.
આથી હવે સમય આવી ગયો છે કે ચૂંટણી પંચ દેશ સામે મતદાર યાદીનો સંપૂર્ણ અને પારદર્શક હિસાબ મૂકે. કેટલાં નામ કાઢ્યાં, કેમ કાઢ્યાં, કેટલાં પરત ઉમેર્યાં અને કેટલાં મતદારો હજુ પણ સુધારાની રાહ જોઈ રહ્યા છે—બધું સ્પષ્ટ થવું જોઈએ.
કારણ કે લોકશાહીમાં સરકાર પાંચ વર્ષ માટે બદલાઈ શકે છે, પક્ષો સત્તામાં આવી-જઈ શકે છે, નેતાઓ બદલાઈ શકે છે; પરંતુ મતદારનો વિશ્વાસ તૂટે તો લોકશાહીની પાયાની ઈંટ હલી જાય છે.
ચૂંટણી પંચ માટે આજની સૌથી મોટી કસોટી કોઈ ચૂંટણીનું પરિણામ નથી. કસોટી એ છે કે દેશનો સામાન્ય મતદાર કાલે મતદાન મથક પર જઈને નિર્ભયપણે કહી શકે—“મારો મત સુરક્ષિત છે અને મારી મતદાર યાદી પર મને સંપૂર્ણ વિશ્વાસ છે.”
આ વિશ્વાસ ભાષણોથી નહીં મળે. આંકડા જાહેર કરો.પ્રક્રિયા પારદર્શક બનાવો. ભૂલ સ્વીકારો અને સુધારો.અને દરેક યોગ્ય મતદારનો મત બચાવો.કારણ કે મતદાર યાદી માત્ર નામોની યાદી નથી—તે ભારતની લોકશાહીનું જીવંત પ્રમાણપત્ર છે.
નરેન્દ્ર જોષી
