તંત્રીની કલમે….
આદિવાસી વિસ્તારોમાં વિકાસનાં વચનો આપવાની રાજકીય સ્પર્ધા નવી નથી. ચૂંટણી આવે ત્યારે શિક્ષણ, આરોગ્ય, રોજગાર, રસ્તા, પાણી, વીજળી અને જમીનના અધિકારોના પ્રશ્નો અચાનક રાજકીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી જાય છે. નેતાઓ સભાઓમાં વિકાસનાં સપનાં બતાવે છે, નવી યોજનાઓની જાહેરાતો થાય છે અને આદિવાસી સમાજના ઉત્થાન માટે અનેક પ્રતિબદ્ધતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. પરંતુ ચૂંટણીનાં પરિણામો જાહેર થયા પછી સૌથી મહત્ત્વનો પ્રશ્ન એ જ રહે છે કે આ વચનોમાંથી કેટલાં વચનો વાસ્તવિક જીવનમાં પરિવર્તન લાવ્યાં? આદિવાસી પટ્ટામાં વિકાસની રાજકીય સ્પર્ધા ત્યારે જ સાર્થક ગણાય, જ્યારે તેનો લાભ ગામના છેવાડે રહેતા પરિવાર સુધી પહોંચે.
ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં કુદરતી સંપત્તિ, મહેનતુ માનવબળ અને સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસો છે. તેમ છતાં અનેક અંતરિયાળ ગામોમાં પાયાની સુવિધાઓની અછત, મર્યાદિત રોજગારીની તકો, શિક્ષણની મુશ્કેલીઓ અને આરોગ્યસેવાઓ સુધી પહોંચવાના પ્રશ્નો આજે પણ ગંભીર છે. વિકાસનાં આંકડા અને યોજનાઓની યાદી રજૂ કરવી સહેલી છે, પરંતુ આંકડાઓની પાછળ છુપાયેલા માનવીય સંઘર્ષને સમજવો વધુ જરૂરી છે. કોઈ ગામમાં રસ્તો બની જાય, પરંતુ નિયમિત વાહનવ્યવહાર ન હોય; શાળાનું મકાન ઊભું થાય, પરંતુ પૂરતા શિક્ષકો ન હોય; આરોગ્યકેન્દ્ર શરૂ થાય, પરંતુ તબીબ અને દવાઓ ઉપલબ્ધ ન હોય, તો વિકાસની જાહેરાત અને વાસ્તવિક સુવિધા વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ થઈ જાય છે.
શિક્ષણ આદિવાસી સમાજના ભવિષ્યની સૌથી મજબૂત ચાવી છે. આદિવાસી બાળકોને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ, પૂરતા શિક્ષકો, યોગ્ય વર્ગખંડો, પીવાનું પાણી, સ્વચ્છ શૌચાલય અને ડિજિટલ શિક્ષણની સુવિધાઓ મળવી જોઈએ. અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં માધ્યમિક અને ઉચ્ચ શિક્ષણ સુધી પહોંચવું અનેક પરિવારો માટે મુશ્કેલ બની શકે છે. લાંબું અંતર, પરિવહનનો અભાવ અને આર્થિક મર્યાદાઓને કારણે બાળકોના અભ્યાસમાં વિક્ષેપ પડે છે. ખાસ કરીને દીકરીઓનું શિક્ષણ અટકે નહીં તે માટે સુરક્ષિત પરિવહન, છાત્રાલયો અને શિષ્યવૃત્તિની વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવી જોઈએ. શાળામાં પ્રવેશ મેળવવો પૂરતો નથી; બાળક અભ્યાસ પૂર્ણ કરીને જ્ઞાન, કૌશલ્ય અને આત્મવિશ્વાસ સાથે આગળ વધે એ જ શિક્ષણની સાચી સફળતા છે.
આરોગ્યના ક્ષેત્રમાં પણ જાહેરાતો કરતાં સેવાઓનું પરિણામ મહત્ત્વનું છે. ગર્ભવતી મહિલાઓ, નવજાત શિશુઓ, બાળકો અને વૃદ્ધોને સમયસર સારવાર મળે તે માટે પ્રાથમિક આરોગ્યકેન્દ્રો સક્રિય હોવા જોઈએ. ગંભીર બીમારીના કિસ્સામાં દર્દીને દૂરની હોસ્પિટલ સુધી પહોંચાડવા માટે તાત્કાલિક વાહનવ્યવસ્થા જરૂરી છે. કુપોષણ, શુદ્ધ પીવાના પાણીનો અભાવ અને આરોગ્ય અંગેની જાગૃતિની ખામી સામે સતત અભિયાન ચલાવવું જોઈએ. આરોગ્યસેવા એવી હોવી જોઈએ કે ગરીબ પરિવારને સારવાર માટે દેવું કરવું ન પડે અને અંતરિયાળ વિસ્તારમાં રહેવાને કારણે કોઈ વ્યક્તિ સમયસર સારવારથી વંચિત ન રહે.
જમીનનો અધિકાર આદિવાસી સમાજની આર્થિક સુરક્ષા અને અસ્મિતા સાથે જોડાયેલો છે. વનવિસ્તારોમાં રહેતા પરિવારો માટે જમીન માત્ર સંપત્તિ નથી, પરંતુ જીવનનિર્વાહ, પરંપરા અને સામાજિક અસ્તિત્વનો આધાર છે. વન અધિકાર કાયદા હેઠળ પાત્ર દાવાઓની પારદર્શક તપાસ, યોગ્ય દસ્તાવેજીકરણ અને કાયદેસર અધિકારોની સમયસર માન્યતા સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ. વિકાસના નામે જમીન સંપાદન થાય ત્યારે અસરગ્રસ્ત પરિવારોને યોગ્ય વળતર, પુનર્વસન અને આજીવિકાના વિકલ્પો મળવા જોઈએ. સ્થાનિક લોકોની સંમતિ અને કાયદેસર પ્રક્રિયાને અવગણીને કરવામાં આવતો વિકાસ વિશ્વાસ ઊભો કરી શકતો નથી.
રોજગારનો પ્રશ્ન પણ એટલો જ મહત્ત્વનો છે. આદિવાસી યુવાનોને રોજગારી માટે પોતાના ગામ અને પરિવારથી દૂર સ્થળાંતર કરવાની ફરજ પડતી હોય, તો સ્થાનિક વિકાસની મર્યાદાઓ સમજાય છે. કૃષિ, પશુપાલન, વનપેદાશો, હસ્તકલા, પ્રવાસન અને નાના ઉદ્યોગોમાં સ્થાનિક જરૂરિયાતોને અનુરૂપ રોજગાર ઊભો કરી શકાય છે. વનપેદાશોના યોગ્ય ભાવ, સંગ્રહ અને પ્રક્રિયાની સુવિધા, બજાર સાથે સીધું જોડાણ તથા કૌશલ્યવિકાસની તાલીમ દ્વારા પરિવારોની આવક વધારી શકાય છે. યુવાનોને માત્ર પ્રમાણપત્રો નહીં, પરંતુ બજારમાં ઉપયોગી કૌશલ્ય અને વાસ્તવિક રોજગારીની તકો મળવી જોઈએ.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં રાજકીય પક્ષો, ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ અને વહીવટી તંત્રની જવાબદારી સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ. દરેક આદિવાસી વિસ્તાર માટે શિક્ષણ, આરોગ્ય, રોજગાર, જમીનના અધિકારો, પીવાનું પાણી અને માર્ગસુવિધા અંગે સમયમર્યાદાવાળો વિકાસ કાર્યક્રમ જાહેર થવો જોઈએ. કેટલાં કામો મંજૂર થયાં, કેટલાં પૂર્ણ થયાં, કેટલો ખર્ચ થયો અને કેટલા પરિવારોને લાભ મળ્યો તેની માહિતી જાહેર જનતા સમક્ષ મૂકવી જોઈએ. ગ્રામસભાઓને નિર્ણયપ્રક્રિયામાં વાસ્તવિક ભાગીદારી આપવી જોઈએ અને યોજનાઓના અમલીકરણનું સામાજિક નિરીક્ષણ કરાવવું જોઈએ.
આદિવાસી સમાજને માત્ર ચૂંટણીના મતદાતા તરીકે જોવાની માનસિકતા બદલાવાનો સમય આવી ગયો છે. તેમની પાસે પોતાની જરૂરિયાતો, અનુભવો અને વિકાસ અંગેની સ્પષ્ટ સમજ છે. તેમને સાંભળ્યા વિના ઘડાયેલી યોજનાઓ કાગળ પર સફળ દેખાઈ શકે, પરંતુ જમીન પર અપેક્ષિત પરિણામ આપી શકતી નથી.
આદિવાસી પટ્ટામાં વિકાસની રાજકીય સ્પર્ધા થવી જોઈએ, પરંતુ તે એકબીજાથી મોટા વચનો આપવાની નહીં, વધુ સારા પરિણામો આપવાની સ્પર્ધા હોવી જોઈએ. કઈ સરકાર વધુ શાળાઓમાં શિક્ષકો પૂરા પાડે છે, કઈ વ્યવસ્થા સમયસર સારવાર પહોંચાડે છે, કોના કાર્યકાળમાં સ્થાનિક રોજગાર વધે છે અને કોના પ્રયાસોથી જમીનના કાયદેસર અધિકારો સુરક્ષિત થાય છે, તેની તુલના થવી જોઈએ. વિકાસનો સાચો માપદંડ મંચ પરથી થતી જાહેરાતો નહીં, પરંતુ આદિવાસી પરિવારના જીવનમાં આવતો સકારાત્મક ફેરફાર છે. ચૂંટણીનાં વચનોને જવાબદારીમાં અને યોજનાઓને પરિણામમાં ફેરવવામાં આવે ત્યારે જ આદિવાસી પટ્ટાનો વિકાસ સાચા અર્થમાં સર્વસમાવેશક બનશે.
નરેન્દ્ર જોષી
