તંત્રીની કલમે….
૨ ઓક્ટોબર આવે એટલે દેશ ગાંધીજીને યાદ કરે છે. સરકારી કચેરીઓમાં કાર્યક્રમો થાય, શાળાઓમાં પ્રાર્થના અને ભાષણો યોજાય, નેતાઓ ગાંધીજીની પ્રતિમાને પુષ્પાંજલિ અર્પે અને સોશિયલ મીડિયામાં ગાંધીજીના સુવિચારોની ભરમાર જોવા મળે. પરંતુ સવાલ એ છે કે ગાંધીજીને યાદ કરવાની આ પરંપરા આપણા જીવન, જાહેર વ્યવસ્થા અને રાજકારણમાં કેટલા પ્રમાણમાં ગાંધીવિચાર ઉતારે છે? ગાંધીજીને માળા પહેરાવવી સરળ છે, પરંતુ તેમના વિચારોને જીવનમાં ઉતારવા માટે સત્ય, સંયમ, અહિંસા અને જવાબદારીનો કઠિન માર્ગ અપનાવવો પડે છે.
ગાંધીજી માટે સત્ય માત્ર ભાષણનો વિષય નહોતું, પરંતુ જીવનનું મૂળ તત્વ હતું. આજે માહિતી અને ટેક્નોલોજીના યુગમાં એક ખોટી માહિતી ગણતરીની સેકન્ડોમાં લાખો લોકો સુધી પહોંચી શકે છે. સોશિયલ મીડિયા પર અફવા, અધૂરી માહિતી, ખોટા દાવા અને ઉશ્કેરણીજનક સંદેશાઓ સમાજમાં અવિશ્વાસ વધારી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ગાંધીજીનો સત્યનો આગ્રહ પહેલાં કરતાં વધુ પ્રાસંગિક બની જાય છે. કોઈ સમાચારને તપાસ્યા વિના આગળ મોકલવા કરતાં સત્યની ખાતરી કરવી પણ આજના યુગનું એક પ્રકારનું સત્યાગ્રહ બની શકે છે.
ગાંધીજીની અહિંસા પણ માત્ર હિંસા ન કરવાની વાત નહોતી. મતભેદ હોવા છતાં સામેની વ્યક્તિના અસ્તિત્વ અને માનવગૌરવનો સન્માન કરવો એ અહિંસાની સાચી કસોટી હતી. આજે રાજકીય અને સામાજિક ચર્ચામાં ભાષાની કડવાશ વધતી જાય છે. વિચારનો વિરોધ ઘણી વખત વ્યક્તિના વિરોધમાં ફેરવાય છે. સોશિયલ મીડિયા પર અસહમત વ્યક્તિને શત્રુ ગણવાની માનસિકતા લોકશાહી માટે સ્વસ્થ સંકેત નથી. ગાંધીવિચાર આપણને શીખવે છે કે મજબૂત મત રાખવો અને સામેના મતનો સન્માન કરવો—બંને એકસાથે શક્ય છે.
ગાંધીજીનું સ્વચ્છતાનું સ્વપ્ન પણ આજે એટલું જ મહત્વનું છે. સ્વચ્છતા અભિયાનોએ દેશમાં જાગૃતિ ઊભી કરી છે, પરંતુ રસ્તા, નદીઓ, તળાવો અને જાહેર સ્થળોએ કચરાનો પ્રશ્ન હજુ સંપૂર્ણપણે ઉકેલાયો નથી. માત્ર સરકારને જવાબદાર ગણવાથી સમસ્યા હલ થવાની નથી. જાહેર સ્થળે કચરો ન ફેંકવો, પ્લાસ્ટિકનો બિનજરૂરી ઉપયોગ ઘટાડવો અને પોતાના આસપાસની સફાઈ જાળવવી—આ નાની બાબતોમાં ગાંધીવિચારનું મોટું તત્વ છુપાયેલું છે.
ગાંધીજીનું ગ્રામસ્વરાજ્યનું સ્વપ્ન પણ આજે નવી રીતે વિચારવા જેવું છે. ભારત ઝડપી શહેરીકરણ તરફ વધી રહ્યું છે, પરંતુ ગામડાંની સમૃદ્ધિ વિના ભારતનો સર્વાંગી વિકાસ શક્ય નથી. ખેડૂતોની આવક, ગ્રામ્ય રોજગાર, સ્થાનિક ઉદ્યોગ, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને પાણી જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓ મજબૂત કરવી એ માત્ર આર્થિક નીતિ નથી; તે ગામડાંને સશક્ત બનાવવાના ગાંધીજીના વિચાર સાથે પણ જોડાયેલી છે.
ગાંધીજીનું અર્થચિંતન પણ આજે ચર્ચાનો વિષય બની શકે છે. તેઓ એવી વિકાસવ્યવસ્થાની કલ્પના કરતા હતા જેમાં માણસ કેન્દ્રસ્થાને રહે. આજના સમયમાં આર્થિક વૃદ્ધિ, ટેક્નોલોજી અને ઔદ્યોગિક વિકાસ જરૂરી છે, પરંતુ તેની સાથે પર્યાવરણ, રોજગાર અને સામાજિક સમાનતાનો પ્રશ્ન પણ એટલો જ મહત્વનો છે. વિકાસનો અર્થ માત્ર ઊંચી ઈમારતો અને વધતો જીડીપી નહીં, પરંતુ સામાન્ય માણસના જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારો પણ હોવો જોઈએ.
ગાંધીજીને સંપૂર્ણપણે અનુસરવું કદાચ કોઈ એક વ્યક્તિ માટે સરળ ન હોય, પરંતુ તેમના મૂળ મૂલ્યોને રોજિંદા જીવનમાં સ્થાન આપવું ચોક્કસ શક્ય છે. સત્ય બોલવું, ભ્રષ્ટાચારને નકારવો, જાહેર સંપત્તિનું રક્ષણ કરવું, મતભેદમાં સંયમ રાખવો અને નબળા માણસ પ્રત્યે સંવેદનશીલ રહેવું—આ જ ગાંધીજીને સાચી શ્રદ્ધાંજલિ છે.
૨ ઓક્ટોબરે પ્રશ્ન માત્ર એટલો ન હોવો જોઈએ કે આપણે ગાંધીજીને કેટલા યાદ કર્યા. સાચો પ્રશ્ન એ છે કે ગાંધીજીના વિચારોમાંથી આપણે આપણા જીવનમાં કેટલું અપનાવ્યું? પ્રતિમા પર ચઢાવેલા ફૂલો થોડા સમય પછી સુકાઈ જાય છે, પરંતુ સત્ય, અહિંસા અને માનવતા જીવનમાં ઉતરે તો તેની અસર પેઢીઓ સુધી રહે છે. આજે દેશને ગાંધીજીની તસવીરો કરતાં વધુ ગાંધીવિચારના જીવંત આચરણની જરૂર છે. ગાંધી જયંતિની સાચી ઉજવણી એ જ હશે કે ૨ ઓક્ટોબર માત્ર એક દિવસ ન રહે, પરંતુ ગાંધીજીના મૂલ્યો આપણા જાહેર અને વ્યક્તિગત જીવનની રોજિંદી દિશા બને.
નરેન્દ્ર જોષી
