તંત્રીની કલમે….
ભારતીય લોકશાહીના સંસદીય માળખામાં સંસદનું ઉપલું ગૃહ એટલે કે રાજ્યસભા હંમેશાં દેશની રાજકીય દિશા અને નીતિવિષયક નિર્ણયોમાં એક મહત્વપૂર્ણ સંતુલન જાળવવાનું કામ કરે છે, ત્યારે તાજેતરમાં જાહેર થયેલું રાજ્યસભાની ૨૪ બેઠકોની દ્વિવાર્ષિક ચૂંટણીઓનું જાહેરનામું દેશના રાજકીય ફલક પર એક નવી હલચલ લઈને આવ્યું છે. ભારતીય સંસદના ઇતિહાસમાં અને વર્તમાન રાજકીય પરિદૃશ્યમાં આ ચૂંટણી માત્ર ખાલી પડેલી બેઠકો ભરવાની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ તે દેશના વિવિધ રાજ્યોમાં બદલાયેલા સત્તાના સમીકરણો અને જનમતના વલણોનું સીધું પ્રતિબિંબ ઉપલા ગૃહમાં લાવનારી એક નિર્ણાયક ઘટના સાબિત થશે. લોકસભાની ચૂંટણીઓ સીધી જનતા દ્વારા થાય છે અને તેમાં તાત્કાલિક મોજાંઓ જોવા મળે છે, પરંતુ રાજ્યસભા એ રાજ્યોની વિધાનસભાઓના પ્રતિનિધિત્વનું પ્રતીક હોવાથી, અહીં થતા ફેરફારો લાંબા ગાળાની રાજકીય સ્થિરતા અને કાયદાકીય પ્રક્રિયાઓને ઊંડી અસર કરે છે. આ ૨૪ બેઠકો પર થનારી ચૂંટણીઓના કારણે સંસદના ઉપલા ગૃહમાં પક્ષીય ગણિત અને સમીકરણો બદલાવાની પૂરેપૂરી સંભાવનાઓ વર્તાઈ રહી છે, જેની સીધી અસર કેન્દ્ર સરકારની કાયદા બનાવવાની ક્ષમતા અને વિરોધ પક્ષોની વૂહરચના પર પડશે.
વર્તમાન સમયમાં દેશના રાજકીય નકશા પર નજર કરીએ તો ખ્યાલ આવે છે કે છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં અનેક રાજ્યોની વિધાનસભાઓમાં સત્તાના સમીકરણો મોટા પાયે બદલાયા છે. કેટલાક રાજ્યોમાં પ્રાદેશિક પક્ષો મજબૂત થયા છે, તો કેટલાક રાજ્યોમાં સત્તાધારી પક્ષ કે વિપક્ષના ધારાસભ્યોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધઘટ થઈ છે. રાજ્યસભાની ચૂંટણીની પ્રક્રિયા પ્રત્યક્ષ નહીં પરંતુ પરોક્ષ હોવાથી, ધારાસભ્યોનું સંખ્યાબળ જ નક્કી કરે છે કે કયો પક્ષ ઉપલા ગૃહમાં પોતાની તાકાત વધારી શકશે. આ જાહેરનામું બહાર પડતાં જ તમામ રાજકીય પક્ષોમાં આંતરિક બેઠકો, ગઠબંધનની ચર્ચાઓ અને ઉમેદવારોની પસંદગી માટેની મથામણ તેજ થઈ ગઈ છે. સત્તાધારી પક્ષ માટે ઉપલા ગૃહમાં બહુમતીની નજીક પહોંચવું અથવા પોતાની સ્થિતિ મજબૂત રાખવી એટલા માટે અનિવાર્ય છે કારણ કે ઘણા મહત્વપૂર્ણ અને નીતિવિષયક વિધેયકોને પસાર કરાવવા માટે રાજ્યસભાની મંજૂરી મેળવવી લોઢાના ચણા ચાવવા સમાન સાબિત થતી હોય છે. બીજી તરફ, વિરોધ પક્ષો આ ચૂંટણીને કેન્દ્ર સરકાર પર અંકુશ રાખવા અને પોતાની સંસદીય શક્તિ પ્રદર્શિત કરવાની એક મોટી તક તરીકે જોઈ રહ્યા છે.
આ ચૂંટણીઓમાં જે ૨૪ બેઠકો માટે મતદાન થવાનું છે, તેમાં વિવિધ રાજ્યોની રાજકીય સ્થિતિ અત્યંત રસપ્રદ વળાંક પર છે. જે રાજ્યોમાં તાજેતરમાં જ નવી સરકારો બની છે અથવા જ્યાં પક્ષપલટા અને રાજકીય ગઠબંધનના નવા પ્રયોગો થયા છે, ત્યાંની બેઠકો પર સૌની નજર મંડાયેલી છે. આવી સ્થિતિમાં, પરંપરાગત ગણિતથી વિપરીત કેટલાક આશ્ચર્યજનક પરિણામો આવે તો નવાઈ નહીં. સંસદના ઉપલા ગૃહમાં પક્ષીય સમીકરણો બદલાવાની આ સંભાવના દેશના ફેડરલ સ્ટ્રક્ચર એટલે કે સંઘીય માળખાને પણ વધુ જીવંત બનાવે છે. રાજ્યોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે બનેલા આ ગૃહમાં જ્યારે વૈવિધ્યસભર પક્ષોનું પ્રતિનિધિત્વ વધે છે, ત્યારે કાયદાકીય ચર્ચાઓ વધુ સઘન અને લોકશાહીના મૂલ્યોને અનુરૂપ બને છે. જો કે, રાજકીય પક્ષો માટે પોતાના ધારાસભ્યોને એકજૂથ રાખવા અને ક્રોસ વોટિંગ અટકાવવું એ આ સમયગાળામાં સૌથી મોટો પડકાર બની રહેશે, કારણ કે ભૂતકાળમાં આવી ચૂંટણીઓમાં છેલ્લી ઘડીએ સમીકરણો પલટાવાના અનેક કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે.
અંતે, આ દ્વિવાર્ષિક ચૂંટણી માત્ર આંકડાઓની રમત નથી, પરંતુ તે આવનારા સમયમાં ભારતીય રાજનીતિની દિશા નક્કી કરનારું એક સાધન છે. લોકશાહીમાં સંસદના બંને ગૃહો વચ્ચેનું સંતુલન જ દેશના વહીવટને યોગ્ય માર્ગે રાખે છે. જો ઉપલા ગૃહમાં સત્તાધારી પક્ષ મજબૂત બને છે, તો સરકાર પોતાના આર્થિક અને સામાજિક સુધારાના એજન્ડાને વધુ ઝડપથી લાગુ કરી શકશે, અને જો વિપક્ષનું પલ્લું ભારે થાય છે, તો દરેક બિલ પર વધુ ચર્ચા અને સંમતિ સાધવાની અનિવાર્યતા ઊભી થશે. આ જાહેરનામાથી શરૂ થયેલી રાજકીય સફર જ્યારે પૂર્ણ થશે અને પરિણામો સામે આવશે, ત્યારે સંસદના ઉપલા ગૃહનું નવું સ્વરૂપ દેશની રાષ્ટ્રીય રાજનીતિમાં એક નવો અધ્યાય લખશે તે ચોક્કસ છે. તમામ પક્ષો માટે આ પ્રતિષ્ઠાનો જંગ છે અને તેના પરિણામો લાંબા સમય સુધી ભારતીય સંસદીય લોકશાહીના પથને પ્રભાવિત કરતા રહેશે.
નરેન્દ્ર જોષી
