તંત્રીની કલમે….
વિશ્વ રાજકારણમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી સતત ઉથલપાથલ જોવા મળી રહી છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ પછી હવે ઈરાનને કેન્દ્રમાં રાખીને ઊભી થયેલી ભૂરાજકીય અસ્થિરતાએ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર, ઊર્જા બજાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના સમીકરણોને ફરીથી બદલવાની શરૂઆત કરી છે. મધ્યપૂર્વમાં સર્જાતી કોઈપણ અશાંતિની સીધી અસર સમગ્ર વિશ્વ પર પડે છે, કારણ કે આ વિસ્તાર વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠાનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. ઈરાન સંઘર્ષ બાદ ઉભા થઈ રહેલા નવા વૈશ્વિક સમીકરણોમાં ભારત માટે એક તરફ પડકારો છે તો બીજી તરફ અનેક નવી તકો પણ સર્જાઈ રહી છે.
ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા ઊર્જા આયાતકાર દેશોમાંનું એક છે. દેશની કુલ ક્રૂડ ઓઈલ જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂર્ણ કરવામાં આવે છે. મધ્યપૂર્વમાં તણાવ વધે ત્યારે સૌથી પહેલા તેની અસર તેલના ભાવ પર જોવા મળે છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી પસાર થતા વૈશ્વિક તેલ વેપારમાં કોઈપણ પ્રકારની અડચણ ભારત માટે ઊર્જા સુરક્ષાનો ગંભીર પ્રશ્ન ઊભો કરી શકે છે. તેલના ભાવમાં વધારો મોંઘવારી, પરિવહન ખર્ચ અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન પર સીધી અસર કરે છે. તેથી ભારત માટે ઊર્જા સ્ત્રોતોનું વૈવિધ્યકરણ અને નવીનીકરણીય ઊર્જા તરફનું પરિવર્તન હવે માત્ર પર્યાવરણનો મુદ્દો નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો પણ મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયો છે.
બીજી તરફ, ભારતે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પોતાની વૈશ્વિક રાજદ્વારીને નવી ઊંચાઈએ પહોંચાડી છે. ભારતે અમેરિકા, યુરોપિયન દેશો, રશિયા અને મધ્યપૂર્વના દેશો સાથે સંતુલિત સંબંધો જાળવી રાખ્યા છે. ઈરાન સંઘર્ષ બાદની સ્થિતિમાં પણ ભારતે કોઈ એક પક્ષનું અંધ સમર્થન કરવાને બદલે સંવાદ, શાંતિ અને રાજદ્વારીય ઉકેલનો માર્ગ અપનાવ્યો છે. આ અભિગમ ભારતને જવાબદાર વૈશ્વિક શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં મદદરૂપ બની રહ્યો છે. વૈશ્વિક મંચો પર ભારતની વધતી સ્વીકાર્યતા એ તેની સંતુલિત વિદેશ નીતિનું પરિણામ છે.
તાજેતરમાં યોજાયેલી ય્૭ બેઠકમાં ભારતની ઉપસ્થિતિ અને તેની ભૂમિકા આ બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણનું સ્પષ્ટ પ્રતિબિંબ છે. ભલે ભારત ય્૭ નું સત્તાવાર સભ્ય નથી, પરંતુ વિશ્વની પાંચમી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા તરીકે તેની અવગણના હવે શક્ય નથી. ગ્લોબલ સાઉથના દેશોની ચિંતાઓને અસરકારક રીતે રજૂ કરવામાં ભારતે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. ઊર્જા સુરક્ષા, ખાદ્ય સુરક્ષા, ટેક્નોલોજી અને ટકાઉ વિકાસ જેવા મુદ્દાઓ પર ભારતનો અવાજ વધુ મજબૂત બની રહ્યો છે. આ ભારત માટે વૈશ્વિક નીતિ નિર્માણમાં વધુ પ્રભાવશાળી સ્થાન મેળવવાની તક છે.
ઈરાન સંઘર્ષની બીજી મોટી અસર વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલાઓ પર પડી શકે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં કોવિડ મહામારી, રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ અને અન્ય ભૂરાજકીય સંઘર્ષોના કારણે વિશ્વના ઉદ્યોગોને પુરવઠા વિક્ષેપનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. હવે ફરીથી મધ્યપૂર્વમાં અસ્થિરતા વધે તો શિપિંગ, લોજિસ્ટિક્સ અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રો પર તેની અસર જોવા મળી શકે છે. જોકે, આ સ્થિતિ ભારત માટે ઉત્પાદન અને વૈકલ્પિક સપ્લાય ચેઈન કેન્દ્ર તરીકે ઉભરવાની તક પણ ઊભી કરે છે. “મેક ઇન ઈન્ડિયા” અને “આત્મનિર્ભર ભારત” જેવી પહેલો ભારતને વૈશ્વિક ઉત્પાદક હબ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.
ભારત-અમેરિકા સંબંધો પણ આ નવા વૈશ્વિક સમીકરણમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. બંને દેશો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક, ટેક્નોલોજીકલ અને વેપારી સહકાર સતત વધી રહ્યો છે. સેમિકન્ડક્ટર, ડિફેન્સ, આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ અને સ્વચ્છ ઊર્જા જેવા ક્ષેત્રોમાં ભાગીદારી નવા અવસર સર્જી રહી છે. જો ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે વ્યાપક વેપાર કરાર તરફ આગળ વધે છે, તો ભારતીય નિકાસકારો માટે વૈશ્વિક બજારોમાં નવી તકો ખુલશે. સાથે સાથે, રોકાણ અને ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફરના ક્ષેત્રોમાં પણ ભારતને નોંધપાત્ર લાભ મળી શકે છે.
આજના બદલાતા વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં ભારત માટે સૌથી મોટો પડકાર સંતુલન જાળવી રાખવાનો છે. એક તરફ ઊર્જા સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતા જાળવવી છે, તો બીજી તરફ વૈશ્વિક રાજદ્વારીમાં પોતાની વિશ્વસનીયતા અને સ્વતંત્રતા પણ જાળવવાની છે. પરંતુ જો ભારત પોતાની વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિ, આર્થિક શક્તિ અને રાજદ્વારી કુશળતાનો યોગ્ય ઉપયોગ કરે, તો ઈરાન સંઘર્ષ બાદનું નવું વૈશ્વિક સમીકરણ ભારત માટે માત્ર પડકાર નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક નેતૃત્વ તરફ આગળ વધવાની એક ઐતિહાસિક તક પણ સાબિત થઈ શકે છે.
ભારત માટે હવે સમય છે કે તે વૈશ્વિક અસ્થિરતાને માત્ર જોખમ તરીકે નહીં, પરંતુ નવી તકોના દ્વાર તરીકે પણ જુએ. કારણ કે દરેક વૈશ્વિક સંકટની અંદર ભવિષ્યના નવા નેતૃત્વના બીજ છુપાયેલા હોય છે.
નરેન્દ્ર જોષી
