કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – ૧૮ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ, ગુરુવારે સવારે જ્યારે યુએસ રાષ્ટ્રપતિ અને ઈરાની રાષ્ટ્રપતિએ બહુચર્ચિત ૧૪-મુદ્દાનો ઈસ્લામાબાદ સમજૂતી કરાર પર ડિજિટલી હસ્તાક્ષર કર્યા ત્યારે વૈશ્વિક રાજદ્વારીના ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક જોવા મળ્યો. ૧૮ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને સત્તાવાર રીતે ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા, જેનાથી તે તાત્કાલિક અમલમાં આવ્યો. બંને દેશો રવિવાર, ૧૪ જૂનના રોજ આ વચગાળાના કરારના મુખ્ય મુસદ્દા પર સંમત થયા. તેના પર ૨૦૨૬ માં હસ્તાક્ષર થયા હતા. ત્યારબાદ, ૧૭ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ, યુએસ અધિકારીઓએ મીડિયાને તેના ૧૪ મુદ્દાઓ જાહેરમાં વાંચી સંભળાવ્યા. ૧૮ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજ કરાર અમલમાં આવતાની સાથે, બંને પક્ષો વચ્ચે વાટાઘાટો આગામી ૬૦ દિવસમાં અંતિમ અને કાયમી શાંતિ કરાર સુધી પહોંચવા માટે ઔપચારિક રીતે શરૂ થઈ ગઈ છે. આનાથી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે મહિનાઓથી ચાલી રહેલા લશ્કરી તણાવ, સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ કટોકટી, આર્થિક પ્રતિબંધો અને પરમાણુ વિવાદને ઉકેલવા માટે એક વચગાળાનું માળખું ઔપચારિક રીતે અમલમાં આવ્યું. આ કરાર તાત્કાલિક અસરથી યુદ્ધવિરામ લાગુ કરે છે અને આગામી ૬૦ દિવસમાં કાયમી શાંતિ કરાર તરફ વાટાઘાટોનો માર્ગ મોકળો કરે છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે આ કરાર ફક્ત બે દેશો વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય દસ્તાવેજ નથી, પરંતુ વૈશ્વિક ઉર્જા સુરક્ષા, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર, તેલ બજાર, શેરબજાર, દરિયાઈ પરિવહન, પશ્ચિમ એશિયામાં વ્યૂહાત્મક સ્થિરતા અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર તેની અસરો પડશે. આ જ કારણ છે કે નાણાકીય સંસ્થાઓ, રોકાણકારો, તેલ કંપનીઓ અને ન્યૂ યોર્કથી ટોક્યો, લંડનથી મુંબઈ અને બેઇજિંગથી બ્રસેલ્સ સુધીના વ્યૂહાત્મક નિષ્ણાતો આ કરાર પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યા છે.
મિત્રો, કરારનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો તાત્કાલિક અને વ્યાપક યુદ્ધવિરામ છે. યુએસ, ઈરાન અને તેમના સાથીઓએ લેબનોન સહિત તમામ મોરચે લશ્કરી કાર્યવાહી બંધ કરવા અને ભવિષ્યમાં એકબીજા સામે બળનો ઉપયોગ કરવાનું ટાળવા માટે પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી, મિસાઇલ હુમલાઓ, ડ્રોન હુમલાઓ, નૌકાદળ નાકાબંધી અને પ્રોક્સી સંઘર્ષોએ સમગ્ર મધ્ય પૂર્વને યુદ્ધની અણી પર લાવી દીધું છે. આ યુદ્ધવિરામની જાહેરાતથી વૈશ્વિક રાહત મળી છે. આ કરારનો બીજો મહત્વપૂર્ણ પાયો એકબીજાની સાર્વભૌમત્વ અને પ્રાદેશિક અખંડિતતા માટે પરસ્પર આદર છે. છેલ્લા ચાર દાયકાથી, યુએસ અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો અવિશ્વાસ, પ્રતિબંધો, લશ્કરી ધમકીઓ અને વૈચારિક સંઘર્ષોથી ભરેલા રહ્યા છે. આ જોગવાઈ ભવિષ્યના સંબંધો માટે એક નવો રાજદ્વારી પાયો બનાવી શકે છે. ત્રીજો અને સૌથી વધુ ચર્ચાતો મુદ્દો ૬૦ દિવસનો વાટાઘાટોનો સમયગાળો છે. વાસ્તવમાં, આ કરાર અંતિમ શાંતિ સંધિ નથી પરંતુ એક વચગાળાની વ્યવસ્થા છે. આગામી ૬૦ દિવસોમાં, બંને પક્ષો પરમાણુ કાર્યક્રમો, પ્રતિબંધો હટાવવા, સુરક્ષા ગેરંટી, પ્રાદેશિક સ્થિરતા અને આર્થિક સહયોગ જેવા જટિલ મુદ્દાઓ પર અંતિમ કરાર પર પહોંચવાનો પ્રયાસ કરશે. તેથી, એવું કહેવું વધુ યોગ્ય રહેશે કે વાસ્તવિક કસોટી હમણાં જ શરૂ થઈ છે. જો વાટાઘાટો સફળ થાય છે, તો પશ્ચિમ એશિયામાં એક નવો ભૂ-રાજકીય યુગ શરૂ થઈ શકે છે, જ્યારે નિષ્ફળતા તણાવને ફરીથી જાગૃત કરી શકે છે.
મિત્રો, વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું ફરીથી ખુલવું છે. વિશ્વના તેલ અને લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ પુરવઠાનો લગભગ ૨૦ ટકા આ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે. તાજેતરના તણાવને કારણે શિપિંગમાં વિક્ષેપ પડ્યો છે, જેના કારણે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધઘટ થઈ છે. કરાર મુજબ, ઈરાન આગામી ૬૦ દિવસ માટે વાણિજ્યિક જહાજો માટે સલામત અને ડ્યુટી-મુક્ત માર્ગ સુનિશ્ચિત કરશે, જ્યારે યુએસ તેની નૌકાદળ નાકાબંધી હટાવશે. આનાથી વૈશ્વિક ઉર્જા બજારોમાં સ્થિરતા આવવાની શક્યતા વધે છે.
મિત્રો, ભારત જેવા ઉર્જા આયાત કરતા દેશો માટે આ જોગવાઈ ખાસ મહત્વની છે. ભારત તેની ઉર્જા આયાતનો મોટો હિસ્સો પશ્ચિમ એશિયામાંથી મેળવે છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને સરળતાથી ખોલવાથી તેલના ભાવ પર દબાણ ઓછું થશે, આયાત ખર્ચ નિયંત્રિત થશે અને ફુગાવાને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળશે. આના પરિણામે ભારતીય અર્થતંત્ર, ઉદ્યોગો અને ગ્રાહકોને સીધો ફાયદો થઈ શકે છે. કરારનો છઠ્ઠો મુદ્દો ઇં૩૦૦ બિલિયનના પુનર્નિર્માણ અને આર્થિક વિકાસ ભંડોળ સાથે સંબંધિત છે. યુએસ અધિકારીઓના મતે, આ સીધો યુદ્ધ વળતર નહીં, પરંતુ યુએસ અને તેના પ્રાદેશિક સાથીઓ દ્વારા સમર્થિત રોકાણ અને વિકાસ માળખું હશે. જો કે, આ જોગવાઈ અંગે ઘણા પ્રશ્નો રહે છે, કારણ કે કેટલાક યુએસ અધિકારીઓએ સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ રકમ યુએસ કરદાતાઓ દ્વારા સીધી રીતે ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવશે નહીં પરંતુ તેમાં પ્રાદેશિક રોકાણ, ખાનગી મૂડી અને ઈરાનની ઉપલબ્ધ સંપત્તિનો ઉપયોગ શામેલ હોઈ શકે છે. આ ઈરાન માટે આર્થિક જીવનરેખા સાબિત થઈ શકે છે. વર્ષોના પ્રતિબંધોએ તેના અર્થતંત્ર, ચલણ, રોકાણ વાતાવરણ અને ઉર્જા ક્ષેત્ર પર ગંભીર અસર કરી છે. જો રોકાણ પ્રવાહ ફરી શરૂ થાય છે, તો ઈરાનના માળખા, ઉર્જા ઉત્પાદન, પરિવહન નેટવર્ક અને ઔદ્યોગિક વિકાસને નવી ગતિ મળી શકે છે.
મિત્રો, સાતમો અને આઠમો મુદ્દો પરમાણુ કાર્યક્રમ સાથે સંબંધિત છે. ઈરાને પરમાણુ શસ્ત્રો ન વિકસાવવા અને તેના અત્યંત સમૃદ્ધ યુરેનિયમ ભંડારને સંચાલિત કરવા અને સંવર્ધન સ્તર ઘટાડવા માટે વાટાઘાટો કરવાની પ્રતિબદ્ધતાને ફરીથી વ્યક્ત કરી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી આ પ્રક્રિયામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે. આઈઈઈએ ના વડાએ પણ આ કરારનું સ્વાગત કર્યું છે, અને કહ્યું છે કે હવે તકનીકી સ્તરે કામ શરૂ થશે અને નિરીક્ષણ અને ચકાસણી પ્રણાલીઓ વિકસાવવામાં આવશે. એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે પરમાણુ મુદ્દો યુએસ-ઈરાન સંઘર્ષનું મૂળ કારણ રહ્યો છે. જો બંને પક્ષો કાયમી ઉકેલ પર પહોંચે છે, તો તે માત્ર પ્રાદેશિક જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક પરમાણુ અપ્રસાર શાસન માટે પણ એક મોટી સિદ્ધિ હશે. આ કરારમાં ઈરાની તેલ નિકાસ માટે તાત્કાલિક છૂટ અને પ્રતિબંધોમાં તબક્કાવાર રાહતની પણ જોગવાઈ છે. વધુમાં, ઈરાનની વિદેશમાં સ્થિર સંપત્તિઓને મુક્ત કરવાની પ્રક્રિયા પણ શરૂ થશે. આનાથી ઈરાની તેલ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં પરત આવી શકશે, જે વૈશ્વિક પુરવઠો વધારીને તેલના ભાવ સ્થિર કરવામાં ફાળો આપી શકે છે.જોકે, મિત્રો, આ કરાર અનેક ગંભીર પડકારોનો સામનો કરે છે. પહેલો પડકાર વિશ્વાસ છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે દાયકાઓથી ચાલી આવતી અવિશ્વાસની સ્થિતિ થોડા હસ્તાક્ષરોથી ઉકેલી શકાતી નથી.
મિત્રો બીજો પડકાર પ્રાદેશિક રાજકારણનો છે. લેબનોન, સીરિયા, ઇરાક, યમન અને ઇઝરાયલ સંબંધિત મુદ્દાઓ સંવેદનશીલ રહે છે. જો કોઈપણ મોરચે તણાવ વધે છે, તો કરારની સ્થિરતા પર અસર થઈ શકે છે. ત્રીજો પડકાર સ્થાનિક રાજકારણનો છે. અમેરિકા અને ઈરાન બંનેમાં એવા રાજકીય જૂથો છે જે આ કરારને શંકાની નજરે જુએ છે. અમેરિકામાં કેટલાક વિશ્લેષકો માને છે કે વોશિંગ્ટને ઘણી બધી છૂટછાટો આપી છે, જ્યારે ઈરાનમાં પણ કેટલાક તેને પૂરતું માનતા નથી. ચોથો પડકાર દેખરેખ અને પાલનનો છે. આ કરારમાં એક ખાસ એક્ઝિક્યુટિવ મોનિટરિંગ મિકેનિઝમની સ્થાપનાની જોગવાઈ છે જે બંને પક્ષોની પ્રતિબદ્ધતાઓનું નિરીક્ષણ કરશે. પરંતુ વાસ્તવિક સફળતા તેના પર નિર્ભર રહેશે કે બંને દેશો સમયસર અને પારદર્શક રીતે તેમના વચનોનો અમલ કરે છે કે નહીં.
મિત્રો, વૈશ્વિક શેરબજારોએ હાલમાં આ કરારને સકારાત્મક સંકેત તરીકે લીધો છે. રોકાણકારો આશા રાખે છે કે ઊર્જા પુરવઠામાં સ્થિરતા, દરિયાઈ વેપાર ફરી શરૂ થવા અને પ્રાદેશિક તણાવમાં ઘટાડો વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતા ઘટાડશે. જો કે, મોટાભાગની નાણાકીય સંસ્થાઓ હજુ પણ આગામી ૬૦ દિવસને એક મહત્વપૂર્ણ સમયગાળા તરીકે જુએ છે. જો વાટાઘાટો સફળ થાય છે, તો વૈશ્વિક રોકાણ વાતાવરણને મોટો વેગ મળી શકે છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર નિવેદનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે ’ઇસ્લામાબાદ સમજૂતી કરાર’ યુદ્ધનો અંતિમ ઉકેલ નથી, પરંતુ શાંતિ તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પહેલું પગલું છે. આ કરાર પશ્ચિમ એશિયામાં સ્થિરતા, વૈશ્વિક ઉર્જા સુરક્ષા અને આર્થિક પુનરુત્થાનની આશા જગાડે છે, પરંતુ તેની સફળતા સંપૂર્ણપણે આગામી ૬૦ દિવસોમાં વિકાસ પર નિર્ભર રહેશે. વિશ્વની નજર હવે તેના પર ટકેલી છે કે શું અમેરિકા અને ઈરાન તેમના ઐતિહાસિક અવિશ્વાસથી આગળ વધીને સ્થાયી શાંતિ તરફ આગળ વધશે, અથવા આ કરાર આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારીમાં ઘણા અધૂરા પ્રયોગોની યાદીમાં જોડાશે કે નહીં. વર્તમાન પરિસ્થિતિઓમાં, ચોક્કસપણે કહી શકાય કે ૧૭ જૂન, ૨૦૨૬ ના રોજનો આ કરાર ૨૧મી સદીની સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભૂ-રાજકીય ઘટનાઓમાંની એક બની ગયો છે.
