તંત્રીની કલમે….
લોકશાહીની સૌથી મોટી તાકાત જનતાનો મત છે, પરંતુ મતદાર યાદીમાં લાયક નાગરિકનું નામ જ ન હોય તો તેના લોકશાહી અધિકારનું શું? ચૂંટણીના મેદાનમાં રાજકીય પક્ષો જીત-હારની ગણતરી કરે છે, નેતાઓ સત્તાનાં સમીકરણો ગોઠવે છે અને ચૂંટણીતંત્ર નિષ્પક્ષ પ્રક્રિયાની ખાતરી આપે છે; પરંતુ આ સમગ્ર વ્યવસ્થાના કેન્દ્રમાં રહેલો સામાન્ય નાગરિક જ મતદાનથી વંચિત રહી જાય તો લોકશાહીની વિશ્વસનીયતા સામે ગંભીર સવાલ ઊભો થાય છે. મતદાર યાદી માત્ર નામોનો દસ્તાવેજ નથી, પરંતુ નાગરિકના રાજકીય અસ્તિત્વ અને બંધારણીય અધિકારની ચાવી છે. તેથી યાદીમાં એક પણ લાયક નાગરિકનું નામ ભૂલથી રહી જાય કે દૂર થઈ જાય, તો તેને સામાન્ય વહીવટી ભૂલ ગણીને અવગણી શકાય નહીં.
ભારતીય લોકશાહીની સુંદરતા એ છે કે અહીં ધનિક હોય કે ગરીબ, સત્તાધારી હોય કે સામાન્ય નાગરિક, કાયદા હેઠળ લાયક દરેક મતદારના મતનું સમાન મૂલ્ય છે. બંધારણની કલમ ૩૨૬ પુખ્ત વયના નાગરિકોના મતાધિકારના સિદ્ધાંતને આધાર આપે છે. પરંતુ આ અધિકારનો વાસ્તવિક લાભ ત્યારે જ મળે, જ્યારે મતદારનું નામ યોગ્ય યાદીમાં હોય, મતદાન મથકની માહિતી સ્પષ્ટ હોય અને મતદાનના દિવસે તેને કોઈ અનાવશ્યક અવરોધનો સામનો ન કરવો પડે. કાગળ પરનો અધિકાર અને જમીન પર મળતો અધિકાર—આ બંને વચ્ચેનું અંતર દૂર કરવું ચૂંટણીતંત્રની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે.
મતદાર યાદીની ચકાસણી અને સુધારણા ચૂંટણીપ્રક્રિયાનો અનિવાર્ય ભાગ છે. નવા મતદારોનો સમાવેશ કરવો, મૃત્યુ પામેલા મતદારોનાં નામ દૂર કરવાં, સ્થળાંતર અને સરનામામાં ફેરફાર નોંધવા તથા એક જ વ્યક્તિનાં પુનરાવર્તિત નામો શોધવાં જરૂરી છે. પરંતુ આ પ્રક્રિયા જેટલી જરૂરી છે, એટલી જ સંવેદનશીલ પણ છે. જો ચકાસણી દરમિયાન ભૂલ થાય, દસ્તાવેજોની ખોટી સમજણને કારણે નામ કપાય અથવા નાગરિકને પોતાની સ્થિતિ સુધારવાની પૂરતી તક ન મળે, તો સુધારણાના નામે અધિકાર ગુમાવવાનો ભય ઊભો થાય છે. યાદી શુદ્ધ બનાવવાનો હેતુ મતદારોની સંખ્યા ઘટાડવાનો નહીં, પરંતુ દરેક લાયક મતદારનો સમાવેશ સુનિશ્ચિત કરવાનો હોવો જોઈએ.
આ મુદ્દાને રાજકીય પક્ષોના આરોપ-પ્રતિઆરોપ સુધી સીમિત રાખવો પણ યોગ્ય નથી. કોઈ પક્ષ મતદાર યાદીમાં ગેરરીતિનો આક્ષેપ કરે તો તેની તપાસ પુરાવાના આધારે થવી જોઈએ. આક્ષેપ માત્રથી ગેરરીતિ સાબિત થતી નથી, પરંતુ આક્ષેપને અવગણવાથી પણ શંકાઓ દૂર થતી નથી. ચૂંટણીપંચે ફરિયાદોનું નિષ્પક્ષ પરીક્ષણ કરીને હકીકતો જાહેર કરવી જોઈએ. જ્યાં ભૂલ સાબિત થાય ત્યાં સમયસર સુધારો થવો જોઈએ અને જ્યાં આક્ષેપ ખોટો હોય ત્યાં પણ સ્પષ્ટ માહિતી આપવી જોઈએ. લોકશાહીમાં વિશ્વાસ માત્ર દાવાઓથી નહીં, પરંતુ પારદર્શક પ્રક્રિયા અને ચકાસી શકાય એવા પુરાવાથી મજબૂત બને છે.
ખાસ કરીને ગરીબ, વૃદ્ધ, દિવ્યાંગ, સ્થળાંતરિત કામદારો અને ડિજિટલ સુવિધાઓથી વંચિત નાગરિકો માટે મતદાર યાદીની પ્રક્રિયા સરળ હોવી જોઈએ. દરેક વ્યક્તિ પાસે કમ્પ્યુટર, ઝડપી ઇન્ટરનેટ કે જરૂરી માહિતી મેળવવા માટે પૂરતો સમય હોય જ એવું નથી. માત્ર ડિજિટલ વ્યવસ્થા ઊભી કરી દેવાથી જવાબદારી પૂરી થતી નથી. સ્થાનિક સ્તરે મદદ કેન્દ્રો, સરળ ભાષામાં સૂચનાઓ, સમયસર જાહેર થતી યાદીઓ, નામની સ્થિતિ તપાસવાની સુવિધા અને ફરિયાદના ઝડપી નિકાલની વ્યવસ્થા પણ એટલી જ જરૂરી છે. નામમાં નાની ભૂલ હોય કે સરનામું બદલાયું હોય, તો નાગરિકને કચેરીઓના ધક્કા ખાવાની ફરજ પડવી ન જોઈએ.
ચૂંટણીપંચે મતદાર યાદી તૈયાર કરવાની દરેક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયામાં જવાબદારી અને પારદર્શિતા વધારવી જોઈએ. યાદીમાં નામ ઉમેરવા, સુધારવા કે દૂર કરવા અંગે યોગ્ય કારણો ઉપલબ્ધ હોવા જોઈએ. અસરગ્રસ્ત નાગરિકને સમયસર જાણ કરવામાં આવે, વાંધો રજૂ કરવાની વાજબી તક મળે અને નિર્ણય સામે અપીલ કરવાની વ્યવસ્થા સરળ બને. રાજકીય પક્ષો તથા નાગરિક સમાજને નિયમસર ચકાસણીમાં સહભાગી બનાવવાથી પણ વિશ્વાસ વધારી શકાય છે. જોકે અંતિમ પ્રક્રિયા કાયદા, પુરાવા અને નિષ્પક્ષતા પર આધારિત હોવી જોઈએ, રાજકીય દબાણ પર નહીં.
લોકશાહીની કસોટી માત્ર કેટલા ટકા મતદાન થયું તેમાં નથી; પરંતુ દરેક લાયક નાગરિકને મતદાન કરવાની સમાન તક મળી કે નહીં તેમાં પણ છે. ચૂંટણી જીતવી રાજકીય પક્ષોનું લક્ષ્ય હોઈ શકે, પરંતુ ચૂંટણીની વિશ્વસનીયતા જાળવવી સમગ્ર વ્યવસ્થાની ફરજ છે. એક મતનું મૂલ્ય ત્યારે જ જળવાય, જ્યારે તે મત આપવાનો અધિકાર ધરાવતી વ્યક્તિને મતદાનથી વંચિત ન રાખવામાં આવે. તેથી મતદાર યાદી સુધારવાની દરેક પ્રક્રિયાનો અંતિમ હેતુ સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ—એક પણ લાયક નાગરિકનો મત અધિકાર વહીવટી ભૂલ, અસ્પષ્ટતા કે બેદરકારીનો ભોગ ન બને. કારણ કે મતદાર યાદીમાં નામ ગુમાવનાર વ્યક્તિ માત્ર એક મત ગુમાવતી નથી; તે લોકશાહીમાં પોતાનો અવાજ રજૂ કરવાની તક પણ ગુમાવે છે. અને જ્યાં નાગરિકનો અવાજ સુરક્ષિત નથી, ત્યાં લોકશાહી પ્રત્યેનો વિશ્વાસ પણ અધૂરો રહે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
