તંત્રીની કલમે….
લોકશાહી દેશમાં વિરોધ પ્રદર્શન દરેક નાગરિકનો બંધારણીય અધિકાર છે. વિદ્યાર્થીઓ પોતાના ભવિષ્યને અસર કરતી પરીક્ષા, શિક્ષણ નીતિ કે ભરતી પ્રક્રિયા અંગે અવાજ ઉઠાવે તે સ્વાભાવિક છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ પણ આંદોલન શાંતિના માર્ગ પરથી ભટકી હિંસા, સરકારી સંપત્તિને નુકસાન, સુરક્ષાકર્મીઓ પર હુમલા અને સંસદ જેવી અતિસંવેદનશીલ સંસ્થાની સુરક્ષાને પડકારવાની દિશામાં આગળ વધે, ત્યારે તે માત્ર વિરોધ રહેતો નથી; તે કાયદા-વ્યવસ્થા અને લોકશાહી બંને માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની જાય છે.
નીટ પરીક્ષા મુદ્દે શરૂ થયેલા વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન દિલ્હીમાં “ચલો સંસદ” માર્ચ દરમિયાન સર્જાયેલી પરિસ્થિતિ અનેક પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. જો પ્રદર્શન સંપૂર્ણપણે શાંતિપૂર્ણ હતું, તો પછી પોલીસ પર પથ્થરમારો કેમ થયો? સુરક્ષાકર્મીઓ ઘાયલ કેવી રીતે થયા? જાહેર સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવાનો પ્રયાસ શા માટે થયો? આવી ઘટનાઓ માત્ર કાયદાનો ભંગ નથી કરતી, પરંતુ મૂળ વિદ્યાર્થીઓના પ્રશ્નોને પણ પાછળ ધકેલી દે છે. જ્યારે હિંસા સમાચારનું કેન્દ્ર બની જાય છે, ત્યારે વિદ્યાર્થીઓની વાજબી માંગણીઓ પણ જાહેર ચર્ચામાં નબળી પડી જાય છે.
અહીં સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે શું આંદોલનની દિશા તેના મૂળ હેતુથી ભટકી ગઈ હતી? મોટા આંદોલનોમાં ઘણી વખત એવા તત્વો ઘૂસી જતા હોય છે જેનો હેતુ સમસ્યાનું સમાધાન નહીં, પરંતુ અરાજકતા ફેલાવી રાજકીય અથવા અન્ય લાભ મેળવવાનો હોય છે. જો કોઈપણ જૂથ દ્વારા હિંસા માટે પૂર્વ તૈયારી કરવામાં આવી હોય અથવા ભીડને ઉશ્કેરવાનો પ્રયાસ થયો હોય, તો તેની નિષ્પક્ષ તપાસ થવી જરૂરી છે. સાથે જ, પુરાવા વિના કોઈપણ પક્ષ અથવા વ્યક્તિ પર આરોપ મૂકવાથી પણ બચવું જોઈએ. લોકશાહીમાં જવાબદારી અને તથ્ય બંનેનું સમાન મહત્વ છે.
સંસદ માત્ર એક ઇમારત નથી; તે ભારતની લોકશાહીનું સર્વોચ્ચ પ્રતિક છે. સંસદ સુધી કૂચ કરવાની જાહેરાત પોતે ગેરકાયદેસર નથી, પરંતુ જો તે સુરક્ષા વ્યવસ્થાને પડકારતી હોય અથવા હિંસક અથડામણમાં ફેરવાઈ જાય, તો રાજ્યની જવાબદારી બને છે કે તે કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવે. સુરક્ષાકર્મીઓ પર હુમલો, પથ્થરમારો અથવા જાહેર સંપત્તિને નુકસાન કોઈ પણ કારણસર યોગ્ય ઠરી શકે નહીં. વિરોધની તાકાત દલીલોમાં હોય છે, પથ્થરોમાં નહીં.
બીજી તરફ, સરકારની પણ એટલી જ મોટી જવાબદારી છે. વિદ્યાર્થીઓની ચિંતાઓને સમયસર સાંભળવી, પારદર્શક માહિતી આપવી અને વિશ્વાસ ઉભો કરવો જરૂરી છે. જો સંવાદના દરવાજા લાંબા સમય સુધી બંધ રહે, તો અસંતોષ વધવાની શક્યતા રહે છે. તેથી સરકારે માત્ર કાયદાકીય કાર્યવાહી પૂરતી મર્યાદિત ન રહી, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓ સાથે સતત અને વિશ્વાસપૂર્ણ સંવાદ પણ જાળવવો જોઈએ.
રાજકીય પક્ષોએ પણ આત્મમંથન કરવાની જરૂર છે. વિદ્યાર્થીઓના પ્રશ્નોને રાજકીય લાભ માટે ઉપયોગમાં લેવાની કોઈપણ કોશિશ લોકશાહી માટે હાનિકારક છે. યુવાનોના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ ચૂંટણીના હથિયાર નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્રીય જવાબદારી હોવા જોઈએ. જો કોઈપણ પક્ષ અથવા સંગઠન આંદોલનને ઉશ્કેરવામાં અથવા હિંસાને પ્રોત્સાહન આપવામાં સંડોવાયેલું હોય, તો તેની નિષ્પક્ષ તપાસ અને કાયદેસરની કાર્યવાહી થવી જ જોઈએ.
આ ઘટનામાં સૌથી મોટું નુકસાન વિદ્યાર્થીઓનું થયું છે. પરીક્ષા પ્રણાલીમાં સુધારા, પારદર્શિતા અને ન્યાયની તેમની મૂળ માંગ હિંસાના પડછાયામાં ઢંકાઈ ગઈ. જે મુદ્દા પર દેશવ્યાપી ચર્ચા થવી જોઈએ હતી, તે હવે કાયદો-વ્યવસ્થા અને અથડામણની ચર્ચામાં બદલાઈ ગયો છે. આ કોઈપણ લોકશાહી માટે શુભ સંકેત નથી.
લોકશાહી વિરોધને સ્થાન આપે છે, પરંતુ અરાજકતાને નહીં. અસહમતિ વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર અને કાયદાનું પાલન કરવાની ફરજ—બંને સાથે ચાલે ત્યારે જ લોકશાહી મજબૂત બને છે. સરકારે હિંસામાં સંડોવાયેલા લોકો સામે કડક અને નિષ્પક્ષ કાર્યવાહી કરવી જોઈએ, સાથે જ વિદ્યાર્થીઓના વાજબી પ્રશ્નોના ઉકેલ માટે પારદર્શક સંવાદ પણ આગળ વધારવો જોઈએ. દેશને એવા આંદોલનોની જરૂર છે જે પરિવર્તન લાવે, અસ્થિરતા નહીં; ચર્ચા વધારશે, ટકરાવ નહીં; અને લોકશાહીને મજબૂત બનાવશે, કમજોર નહીં.
નરેન્દ્ર જોષી
