તંત્રીની કલમે….
ભારતના વર્તમાન રાજકીય વાતાવરણમાં ૨૦૨૬ના વર્ષની શરૂઆતથી જ એક અસાધારણ ગરમાવો જોવા મળી રહ્યો છે, જેનું મુખ્ય કારણ કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સીઓ અને ખાસ કરીને એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ એટલે કે ઈડી દ્વારા કરવામાં આવી રહેલી અત્યંત આક્રમક કાર્યવાહી છે. મની લોન્ડરિંગ અને નાણાકીય ગેરરીતિઓના કેસમાં જે રીતે વિવિધ રાજકીય પક્ષોના નેતાઓ અને તેમની સાથે સંકળાયેલી સંસ્થાઓ પર દરોડા પાડવામાં આવી રહ્યા છે, તેણે દેશભરમાં એક વ્યાપક અને ગંભીર ચર્ચા જગાડી છે. એપ્રિલ ૨૦૨૬ના આ દિવસોમાં પંજાબથી લઈને પશ્ચિમ બંગાળ સુધી તપાસનો જે અવિરત દોર ચાલી રહ્યો છે તે હવે માત્ર કાયદાકીય પ્રક્રિયા પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી, પરંતુ તે સત્તાધારી પક્ષ અને વિપક્ષ વચ્ચેના એક અત્યંત જટિલ અને તીવ્ર રાજકીય સંઘર્ષનું પ્રતિબિંબ બની ગયો છે. લોકશાહીમાં ભ્રષ્ટાચાર મુક્ત શાસન એક આદર્શ સ્થિતિ છે, પરંતુ જ્યારે તપાસ એજન્સીઓની સ્વાયત્તતા અને નિષ્પક્ષતા પર સવાલો ઉઠતા હોય, ત્યારે તે સમગ્ર બંધારણીય માળખા માટે ચિંતાનો વિષય બની જાય છે.
તાજેતરની ઘટનાઓ પર વિગતવાર નજર કરીએ તો પંજાબમાં આમ આદમી પાર્ટીના નેતાઓ પર ઈડીનો સકંજો વધુ કઠોર બન્યો હોય તેવું સ્પષ્ટ જણાય છે. હજુ ૧૫ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ના રોજ જ રાજ્યસભાના સાંસદ અશોક કુમાર મિત્તલ અને તેમની સાથે સંકળાયેલી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ પર ઈડીએ મોટા પાયે સર્ચ ઓપરેશન હાથ ધર્યું હતું. પંજાબ અને હરિયાણામાં ફેલાયેલી આ સંસ્થાઓમાં લવલી પ્રોફેશનલ યુનિવર્સિટી જેવી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે, જ્યાં નાણાકીય વ્યવહારોની ઊંડી તપાસ કરવામાં આવી રહી છે. આ ઘટનાની શાહી હજુ સુકાઈ નથી ત્યાં જ ૧૭ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ના રોજ પંજાબના કેબિનેટ મંત્રી સંજીવ અરોરાના લુધિયાણા સ્થિત નિવાસસ્થાને અને અન્ય ૧૭ જેટલા સ્થળોએ વ્યાપક દરોડા પાડવામાં આવ્યા હતા. હળવા ઉદ્યોગો માટેની જમીન ફાળવણીમાં થયેલી કથિત ગેરરીતિઓ અને પ્રોસીડ્સ ઑફ ક્રાઈમના ગંભીર આરોપો હેઠળ થયેલી આ કાર્યવાહીએ રાજ્યના રાજકારણમાં મોટો ભૂકંપ લાવી દીધો છે. આ પ્રકારની ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે તપાસ એજન્સીઓ હવે માત્ર વ્યક્તિઓ જ નહીં પણ તેમની સાથે જોડાયેલી વ્યાવસાયિક સંસ્થાઓ સુધી પણ પહોંચી રહી છે.
પશ્ચિમ બંગાળમાં પણ પરિસ્થિતિ અત્યંત તણાવપૂર્ણ છે, જ્યાં રાજકીય લડાઈ હવે તપાસ એજન્સીઓના દરોડામાં ફેરવાઈ ગઈ છે. ૧૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ના રોજ ભૂતપૂર્વ મંત્રી પાર્થ ચેટર્જી અને તેમના સહયોગીઓના વિવિધ સ્થળો પર શિક્ષક ભરતી કૌભાંડ અંતર્ગત ફરીથી સઘન તપાસ કરવામાં આવી હતી. પશ્ચિમ બંગાળમાં આ સમયે આગામી ચૂંટણીઓનો માહોલ છે અને ઈડીની આ અચાનક વધેલી સક્રિયતાને વિપક્ષી નેતાઓ સીધી રીતે રાજકીય બદલો ગણાવી રહ્યા છે. કોલસા કૌભાંડ અને નગરપાલિકા ભરતી કૌભાંડમાં પણ ૧૨ એપ્રિલના રોજ જે રીતે નવા ચાર્જશીટ અને સમન્સ જારી કરવામાં આવ્યા છે, તે બાબત એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે તપાસ એજન્સીઓ કોઈ પણ સ્તરે ઢીલ મૂકવાના મૂડમાં નથી. માત્ર રાજકારણીઓ જ નહીં, પરંતુ મોટા કોર્પોરેટ જૂથો પણ આ તપાસની ઝપેટમાં સતત આવી રહ્યા છે. ૧૬ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ના રોજ ઈડીએ ગેરકાયદે કોલસા ખનન કેસમાં રૂ ૧૫૯.૫૧ કરોડની જંગી મિલકતો ટાંચમાં લીધી હતી, જેનાથી આ કેસમાં અત્યાર સુધી ટાંચમાં લેવાયેલી કુલ મિલકતોનો આંકડો હવે રૂ ૪૮૨.૨૨ કરોડ જેવા વિશાળ આંકડે પહોંચી ગયો છે.
મની લોન્ડરિંગ અટકાવવા માટેનો પીએમએલએ કાયદો એજન્સીઓને અભૂતપૂર્વ અને ઘણીવાર વિવાદાસ્પદ લાગે તેવી શક્તિઓ આપે છે. સંપત્તિ ટાંચમાં લેવાની, કોઈ પણ સમયે ધરપકડ કરવાની અને કડક પૂછપરછ કરવાની આ સત્તાઓનો જ્યારે ઉચ્ચ સ્તરીય રાજકીય નેતાઓ વિરુદ્ધ ઉપયોગ થાય છે, ત્યારે લોકશાહીમાં સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા પર ગંભીર સવાલો ઉઠવા સ્વાભાવિક છે. વિપક્ષી દળોનો સતત એવો આક્ષેપ રહ્યો છે કે કેન્દ્રીય એજન્સીઓનો ઉપયોગ કરીને તેમની અવાજ દબાવવાનો અને તેમને ચૂંટણીના મેદાનમાં નબળા પાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. બીજી તરફ, સરકારનું વલણ અત્યંત મક્કમ છે કે આ ભ્રષ્ટાચાર સામેની કાયદાકીય લડાઈ છે અને એજન્સીઓ માત્ર ઉપલબ્ધ પુરાવાઓના આધારે જ પોતાની કામગીરી કરી રહી છે. આ બંને પરસ્પર વિરોધી દલીલો વચ્ચે સામાન્ય નાગરિક એ મૂંઝવણમાં છે કે આ ખરેખર ન્યાયની પ્રક્રિયા છે કે પછી સત્તાના સંઘર્ષનું એક આધુનિક સાધન છે.
ઐતિહાસિક રીતે તપાસ એજન્સીઓની સ્વાયત્તતા હંમેશા કસોટીની એરણે રહી છે, પરંતુ વર્તમાનમાં પીએમએલએ હેઠળ જામીન મળવાની જટિલ શરતોને કારણે ઘણીવાર ‘તપાસની પ્રક્રિયા જ સજા’ બની જતી હોય છે. દોષિત સાબિત થયા પહેલા જ વર્ષો સુધી જેલવાસ ભોગવવો પડે તેવી સ્થિતિ ન્યાયના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો સાથે સુસંગત નથી લાગતી. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ અવારનવાર તપાસ એજન્સીઓની કાર્યશૈલી અને નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. જ્યારે તપાસનો કન્વિક્શન રેટ એટલે કે ગુનેગાર ઠેરવવાનો દર ઓછો હોય અને દરોડાની સંખ્યા સતત વધતી જતી હોય, ત્યારે એજન્સીઓની વ્યુહરચના પર શંકા થવી સ્વાભાવિક છે. જોકે, દિલ્હીમાં અર્થ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવા રિયલ એસ્ટેટ કેસોમાં એપ્રિલમાં થયેલી કાર્યવાહી અને ત્યાંથી મળી આવેલી કરોડોની રોકડ તથા જ્વેલરી એ વાતનો પણ પુરાવો છે કે ભ્રષ્ટાચારના મૂળ ઘણા ઊંડા છે.
ટૂંકમાં, ઈડીની આ સક્રિયતાએ ભારતીય રાજકારણને બે સ્પષ્ટ ભાગમાં વહેંચી દીધું છે. એક વર્ગ તેને જાહેર જીવનની શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા તરીકે જુએ છે, જ્યારે બીજો વર્ગ તેને લોકશાહીના દમન તરીકે ઓળખાવે છે. ભવિષ્યમાં લોકશાહીનો પાયો ત્યારે જ મજબૂત રહેશે જ્યારે આ તપાસ સંસ્થાઓ પોતાની નિષ્પક્ષતા અને સ્વાયત્તતાના પૂરાવા આપશે. તપાસ એજન્સીઓએ પોતાની કાર્યવાહી દ્વારા એ સાબિત કરવું પડશે કે તેઓ કોઈ પક્ષના રાજકીય હિત માટે નહીં, પરંતુ માત્ર બંધારણ અને દેશના કાયદાના રક્ષણ માટે કાર્યરત છે. રાજકારણીઓ પણ કાયદાથી ઉપર નથી, પરંતુ તપાસની પ્રક્રિયામાં પક્ષપાતની કોઈ પણ પ્રકારની ગંધ આવવી એ ન્યાયતંત્ર અને લોકશાહી બંને માટે જોખમી સંકેત છે. અંતે, પારદર્શિતા અને જવાબદારી એ જ એવા માર્ગ છે જેના પર ચાલીને ભારત પોતાની સંસ્થાઓની ગરિમા જાળવી શકે છે અને ભ્રષ્ટાચાર સામેની લડાઈને સાચા અર્થમાં સફળ બનાવી શકે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
