તંત્રીની કલમે….
પાકિસ્તાનની રાજધાની ઇસ્લામાબાદમાં તાજેતરમાં યોજાયેલી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની ઉચ્ચસ્તરીય મંત્રણાઓ માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો સંવાદ નહોતો, પરંતુ તે બે વિભિન્ન અને અત્યંત મક્કમ રાજકીય માનસિકતાઓનો ટકરાવ હતો. મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિની આશા સાથે શરૂ થયેલી આ ૨૧ કલાકની મેરેથોન બેઠક જ્યારે કોઈ નક્કર પરિણામ વગર સમાપ્ત થઈ, ત્યારે વિશ્વના રાજદ્વારી ફલક પર ફરી એકવાર અનિશ્ચિતતાના વાદળો ઘેરાયા છે. યુએસના ઉપપ્રમુખ જેડી વેન્સ અને ઈરાનના ઉચ્ચ સત્તાધારી પ્રતિનિધિઓ વચ્ચેની આ મુલાકાત ઇતિહાસમાં એક એવી ક્ષણ તરીકે નોંધાશે જ્યાં ટેબલ પર સમજૂતીના દસ્તાવેજો તો હતા, પરંતુ બંને પક્ષોની ભિન્ન વિચારધારાઓ અને એકબીજા પ્રત્યેનો ઊંડો અવિશ્વાસ કોઈ પણ કરાર પર સહી કરવામાં આડે આવતો હતો. આ મંત્રણાના નિષ્ફળ જવાથી એટલું તો સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નેતૃત્વ હેઠળનું અમેરિકા અને ધાર્મિક નેતૃત્વ ધરાવતું ઈરાન પોતાની શરતોમાં સહેજ પણ બાંધછોડ કરવા તૈયાર નથી. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં યજમાન તરીકે પાકિસ્તાનની ભૂમિકા અત્યંત નાજુક અને વ્યૂહાત્મક રહી હતી, જેણે પોતાની ધરતી પર આ બે કટ્ટર હરીફોને એક ટેબલ પર લાવીને વૈશ્વિક સ્તરે પોતાની રાજદ્વારી પ્રાસંગિકતા સાબિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.
અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની માનસિકતા આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં અત્યંત પ્રભાવી અને આક્રમક રહી છે. તેમની રાજનીતિ હંમેશા ’અમેરિકા ફર્સ્ટ’ અને આર્થિક તાકાતના જોરે સામેના પક્ષને નમાવવાની રહી છે. ઇસ્લામાબાદ મંત્રણામાં જેડી વેન્સ દ્વારા જે વલણ અપનાવવામાં આવ્યું તે સીધું ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ’વી વિન રિગાર્ડલેસ’ એટલે કે ’ગમે તે ભોગે અમે જ વિજયી થઈશું’ તેવી વિચારધારાનું પ્રતિબિંબ હતું. ટ્રમ્પનું માનવું છે કે અમેરિકાએ પોતાની લશ્કરી અને આર્થિક સર્વોપરિતા સાબિત કરી દીધી છે, તેથી હવે ઈરાને જ નમતું જોખવું પડશે. તેમની માંગણી અત્યંત સ્પષ્ટ અને કડક છે કે ઈરાને તેનો ન્યુક્લિયર પ્રોગ્રામ કાયમ માટે બંધ કરવો જોઈએ અને યુરેનિયમનો તમામ જથ્થો ત્રીજા દેશમાં ખસેડી દેવો જોઈએ. જો ઈરાન આ શરતો ન માને તો ટ્રમ્પ પાસે ઈરાનના તેલના કુવાઓ અને એનર્જી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નષ્ટ કરવાની યોજના તૈયાર છે. આ એક એવી વ્યવહારુ માનસિકતા છે જે મુત્સદ્દીગીરી કરતા સત્તાના પ્રદર્શનમાં વધુ વિશ્વાસ રાખે છે.
સામે પક્ષે ઈરાની નેતાઓની માનસિકતા પણ સમાન રીતે જટિલ અને પ્રતિરોધાત્મક જોવા મળી છે. ઈરાન માટે આ માત્ર પરમાણુ કાર્યક્રમનો મુદ્દો નથી, પરંતુ તેમના રાષ્ટ્રીય ગૌરવ અને સાર્વભૌમત્વનો સવાલ છે. ઈરાની પ્રતિનિધિ મંડળે ઇસ્લામાબાદમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે તેઓ અમેરિકાની ધમકીઓથી ડરવાના નથી. ઈરાની નેતાઓની વિચારધારામાં પશ્ચિમી દેશો પ્રત્યેનો જૂનો અને ઊંડો અવિશ્વાસ ભરેલો છે. તેઓ માને છે કે અમેરિકા અગાઉના પરમાણુ કરારમાંથી એકપક્ષીય રીતે બહાર નીકળી ગયું હતું, તેથી હવે નવી શરતો સ્વીકારતા પહેલા તેમને નક્કર ખાતરી જોઈએ છે. ઈરાનનો મુખ્ય આગ્રહ એ છે કે તેમના પર લાદવામાં આવેલા તમામ આર્થિક પ્રતિબંધો એટલે કે સેન્કશન્સ તાત્કાલિક હટાવવામાં આવે અને યુએસ દ્વારા જપ્ત કરાયેલી ૬ અબજ ડોલરની સંપત્તિ વગર વિલંબે પરત કરવામાં આવે. ઈરાન માટે આ મંત્રણા ટેબલ પર બેસવું એ પણ એક રણનીતિનો ભાગ હતો જેથી તેઓ વિશ્વને બતાવી શકે કે તેઓ શાંતિ ઈચ્છે છે, પરંતુ આત્મસન્માનના ભોગે નહીં.
આ મંત્રણાના કેન્દ્રબિંદુ સમાન પાકિસ્તાનની ભૂમિકા આ સમયે બેધારી તલવાર જેવી સાબિત થઈ રહી છે. પાકિસ્તાને આ સમિટનું આયોજન કરીને પોતાની છબી એક શાંતિદૂત તરીકે ઉપસાવવાની કોશિશ કરી છે, પરંતુ આ મધ્યસ્થી પાછળ તેના પોતાના આર્થિક અને સુરક્ષાના હિતો છુપાયેલા છે. એક તરફ પાકિસ્તાન આઈએમએફ અને અમેરિકા પાસેથી આર્થિક મદદની અપેક્ષા રાખે છે, તો બીજી તરફ પડોશી ઈરાન સાથેના તેના સંબંધો અને ગેસ પાઈપલાઈન જેવા પ્રોજેક્ટ્સ અટવાયેલા છે. પાકિસ્તાની નેતૃત્વએ જે રીતે મધ્યસ્થી કરી તે દર્શાવે છે કે તેઓ અમેરિકાને ખુશ રાખવા માંગે છે છતાં ઈરાન સાથે દુશ્મની વહોરી શકે તેમ નથી. જોકે, આ મંત્રણાની નિષ્ફળતાની અસર પાકિસ્તાન પર પણ પડશે, કારણ કે જો ખાડી દેશોમાં તણાવ વધશે તો તેની સીધી અસર પાકિસ્તાનના અર્થતંત્ર અને સરહદી સુરક્ષા પર થવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે. પાકિસ્તાનની આ ભૂમિકાએ તેને થોડા સમય માટે વૈશ્વિક રાજનીતિના કેન્દ્રમાં તો લાવી દીધું, પરંતુ પરિણામના અભાવે તેની મધ્યસ્થીની ક્ષમતા પર પણ સવાલો ઉભા થયા છે.
મંત્રણા દરમિયાન હોર્મુઝની સામુદ્રધુની અને વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાનો મુદ્દો પણ કેન્દ્રસ્થાને રહ્યો હતો. ઈરાન સારી રીતે જાણે છે કે જો તે આ સમુદ્રી માર્ગ પર અવરોધ પેદા કરે તો વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં હાહાકાર મચી શકે છે. આ તેમની માનસિકતાનો એક ભાગ છે જ્યાં તેઓ પોતાની નબળાઈને હથિયારમાં ફેરવી જાણે છે. બીજી તરફ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ટીમ આ જોખમને ગણતરીમાં લઈને જ ચાલી રહી છે. ટ્રમ્પને લાગે છે કે ઈરાનની આર્થિક સ્થિતિ અત્યારે એટલી નબળી છે કે તે લાંબો સમય સુધી અમેરિકી દબાણ સામે ટકી શકશે નહીં. મંત્રણાના ટેબલ પર જેડી વેન્સનું મૌન અને ક્યારેક કડક શબ્દોમાં અપાયેલી ચેતવણીઓ દર્શાવે છે કે અમેરિકા અત્યારે ઈરાનને કોઈ પણ પ્રકારની છૂટછાટ આપવાના મૂડમાં નથી. ટ્રમ્પની માનસિકતામાં મંત્રણા એ કોઈ મિત્રતાનો માર્ગ નથી પરંતુ શરતો મનવાવવાનું સાધન છે. મંત્રણાના અંતે જે ૧૪ દિવસના યુદ્ધવિરામની વાત કરવામાં આવી છે તે માત્ર એક કામચલાઉ રાહત છે. ઈરાની નેતાઓ માટે આ સમય પોતાની આંતરિક સુરક્ષા અને રણનીતિને ફરીથી ગોઠવવાનો છે, જ્યારે અમેરિકા માટે આ સમય ઈરાન પર વધુ દબાણ વધારવાનો છે.
નિષ્કર્ષમાં જોઈએ તો ઇસ્લામાબાદ સમીટ એ બે વિરોધાભાસી અહંકારનો સંગમ હતો, જેમાં પાકિસ્તાને માત્ર એક મંચ પૂરું પાડ્યું હતું. એક તરફ ટ્રમ્પની અમેરિકી અજેયતાનો અહંકાર છે અને બીજી તરફ ઈરાનનું ઇસ્લામિક ક્રાંતિમાંથી જન્મેલું પ્રતિરોધનું ગૌરવ છે. પાકિસ્તાન માટે આ મંત્રણા એક મોટું જોખમ હતું જેનો કોઈ ખાસ નફો તેને મળ્યો નથી. જ્યાં સુધી આ બંને પક્ષો પોતાની કટ્ટર માનસિકતા છોડીને માનવતા અને વૈશ્વિક શાંતિના પક્ષે વિચારતા નહીં થાય, ત્યાં સુધી મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધના નગારા વાગતા જ રહેશે. ઇસ્લામાબાદમાં ભલે ૨૧ કલાક વાતો થઈ હોય, પરંતુ જો દિલમાં વિશ્વાસ ન હોય તો આવી હજારો કલાકોની મંત્રણાઓ પણ નિરર્થક સાબિત થાય છે. હવે આગામી દિવસોમાં વિશ્વ જોશે કે ટ્રમ્પની વિજયી હઠ ઈરાનને નમાવી શકે છે કે ઈરાનની મક્કમતા અમેરિકાને તેની રણનીતિ બદલવા મજબૂર કરે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
