તંત્રીની કલમે….
પાવાગઢમાં માતાજીનાં દર્શન કરવા આવતા લાખો શ્રદ્ધાળુઓની સુરક્ષા સાથે કોઈ બાંધછોડ થઈ શકે નહીં. પરંતુ ૧૫ ઑક્ટોબર, ૨૦૨૬ના રોજ માલસામાનથી ભરેલી રોપવે ટ્રોલીનો કેબલ તૂટતાં ટ્રોલી નીચે પટકાઈ હોવાની ઘટના ફરી એક ગંભીર સવાલ ઊભો કરે છેઃ શું આપણી વ્યવસ્થામાં અકસ્માત થાય ત્યારે જ સુરક્ષાની ચિંતા જાગે છે? સદનસીબે, આ ઘટનામાં કોઈ જાનહાનિ થઈ નથી, પરંતુ માત્ર જાનહાનિ ન થઈ એટલા માટે આ ઘટનાને સામાન્ય ટેકનિકલ ખામી ગણીને અવગણી શકાય નહીં. ખાસ કરીને જ્યારે ૬ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૫ના રોજ પાવાગઢમાં થયેલા અગાઉના ગંભીર રોપવે અકસ્માતમાં છ લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં, ત્યારે નવી ઘટનાને ચેતવણી તરીકે લેવી અનિવાર્ય છે. એક અકસ્માત દુર્ઘટના હોઈ શકે, પરંતુ અગાઉની દુર્ઘટનામાંથી પાઠ શીખ્યા પછી પણ સુરક્ષાની ખામીઓ દૂર ન થાય તો તે તંત્રની જવાબદારી પર સવાલ ઊભા કરે છે.
પાવાગઢ માત્ર એક પ્રવાસનસ્થળ નથી; તે ગુજરાતના લાખો લોકોની શ્રદ્ધા સાથે જોડાયેલું પવિત્ર યાત્રાધામ છે. અહીં દરરોજ અને ખાસ કરીને રજાઓ તથા ધાર્મિક પ્રસંગોએ મોટી સંખ્યામાં લોકો આવે છે. વૃદ્ધો, બાળકો અને શારીરિક રીતે અશક્ત લોકો માટે રોપવેની સુવિધા મહત્ત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ સુવિધા ત્યારે જ આશીર્વાદ બને, જ્યારે તેની સુરક્ષાની ખાતરી હોય. જો માલસામાન લઈ જતી ટ્રોલીનો કેબલ તૂટી શકે, તો તેની પાછળનાં કારણો શું છે, સાધનોની જાળવણી કેવી રીતે થાય છે અને તપાસની વ્યવસ્થા કેટલી અસરકારક છે—તેની ગંભીરતાથી તપાસ થવી જોઈએ. આજની ઘટના માલવાહક ટ્રોલીમાં બની છે, તેથી તેને શ્રદ્ધાળુઓને લઈ જતી ટ્રોલીનો અકસ્માત ગણાવવો યોગ્ય નથી. તેમ છતાં, રોપવેની સમગ્ર વ્યવસ્થાની સલામતી અંગે સવાલો ઊઠવા સ્વાભાવિક છે.
રોપવેનું સંચાલન માત્ર ટ્રોલી ચલાવવાની પ્રક્રિયા નથી. તેમાં કેબલની મજબૂતી, ટ્રોલીનું વજન, બ્રેક, ખેંચાણની યાંત્રિક વ્યવસ્થા, વીજપુરવઠો, નિયંત્રણ પ્રણાલી અને નિયમિત જાળવણી જેવી અનેક બાબતો સામેલ છે. આ પૈકી કોઈ એક ઘટકમાં ખામી સર્જાય તો ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે. તેથી અકસ્માતનું ચોક્કસ કારણ સત્તાવાર અને નિષ્ણાત તપાસ વિના નક્કી કરવું યોગ્ય નથી, પરંતુ તપાસના નામે સમય પસાર કરવો પણ એટલો જ અયોગ્ય છે. ૨૦૨૫ની દુર્ઘટનામાં છ લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં; હવે ૨૦૨૬માં ફરી કેબલ તૂટવાની ઘટના સામે આવી છે. આ બંને ઘટનાઓની પરિસ્થિતિ અલગ હોઈ શકે, છતાં બંનેમાંથી સુરક્ષાની વ્યવસ્થાની અસરકારકતા વિશે જવાબ મેળવવો જરૂરી છે.
સૌથી પહેલાં, ૧૫ ઑક્ટોબરની ઘટનાની નિષ્પક્ષ તપાસ કરવી જોઈએ. કેબલ કેમ તૂટ્યો, તેની સ્થિતિની છેલ્લે ક્યારે તપાસ કરવામાં આવી હતી, જાળવણીના નિયમોનું પાલન થયું હતું કે નહીં અને કોઈ માનવીય બેદરકારી જવાબદાર હતી કે નહીં—તેની સ્પષ્ટતા થવી જોઈએ. તપાસનો અહેવાલ જાહેર કરીને જવાબદાર સંસ્થા અને અધિકારીઓની જવાબદારી નક્કી કરવી જોઈએ. જો બેદરકારી સાબિત થાય તો કાયદા અનુસાર કાર્યવાહી કરવામાં આવે. માત્ર કર્મચારીને સસ્પેન્ડ કરવો કે તપાસ સમિતિ રચવી પૂરતું નથી; ખામીનું મૂળ શોધીને તેનું કાયમી નિવારણ કરવું જરૂરી છે.
બીજું, રોપવેની સમગ્ર યાંત્રિક વ્યવસ્થાનું સ્વતંત્ર નિષ્ણાતો દ્વારા સુરક્ષા પરીક્ષણ કરાવવું જોઈએ. કેબલની મજબૂતી, ટ્રોલીની ભારવહન ક્ષમતા, બ્રેક, આપાતકાલીન નિયંત્રણ અને અન્ય મહત્ત્વના ભાગોની તપાસના રેકોર્ડ નિયમિત રીતે જાળવવા જોઈએ. માલવાહક અને મુસાફરોને લઈ જતી ટ્રોલી માટેની સલામતીની જરૂરિયાતો અલગ હોય તો તે મુજબ અલગ તપાસ અને નિયંત્રણ વ્યવસ્થા રાખવી જોઈએ. કોઈ ખામી જણાય તો સમારકામ અને સલામતીની પુનઃખાતરી થાય ત્યાં સુધી સંબંધિત વ્યવસ્થા બંધ રાખવી જોઈએ. આવકનું નુકસાન કે પ્રવાસીઓને થતી અસુવિધા માનવજીવન કરતાં મોટી હોઈ શકે નહીં.
ત્રીજું, અકસ્માત કે કેબલ તૂટવાની સ્થિતિમાં તાત્કાલિક કાર્યવાહી માટે સ્પષ્ટ યોજના હોવી જોઈએ. પ્રશિક્ષિત બચાવદળ, જરૂરી સાધનો, આરોગ્યસેવાઓ સાથે સંકલન અને નિયમિત મોકડ્રીલ અનિવાર્ય બનાવવાં જોઈએ. રોપવેના દરેક વિભાગમાં જવાબદાર અધિકારી નક્કી કરીને તેની કામગીરીનું સમયાંતરે મૂલ્યાંકન થવું જોઈએ. સુરક્ષા પ્રમાણપત્રો, નિરીક્ષણની તારીખો અને ફરિયાદ નોંધાવવાની વ્યવસ્થા અંગેની માહિતી જાહેર જનતા માટે ઉપલબ્ધ કરાવવાથી પારદર્શિતા વધશે.
સરકાર અને સંબંધિત નિરીક્ષણ તંત્રએ પણ સમજવું જોઈએ કે સુરક્ષાની જવાબદારી માત્ર સંચાલક કંપની પર ઢોળીને છૂટી શકાય નહીં. નિયમો બનાવવાની સાથે તેનો કડક અમલ કરાવવો, અચાનક તપાસ કરવી અને ખામી જણાય ત્યારે સમયસર પગલાં લેવાં એ વહીવટની ફરજ છે. અકસ્માતમાં કોઈ જાનહાનિ ન થઈ હોય તો પણ જોખમની ગંભીરતા ઓછી થતી નથી. આજે બચી ગયેલા લોકો આવતીકાલે પણ સુરક્ષિત રહેશે તેની ખાતરી વ્યવસ્થાએ આપવી જ પડશે.
પાવાગઢની યાત્રા શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસની યાત્રા છે, જોખમની નહીં. ૨૦૨૫માં છ લોકોનાં મૃત્યુ અને ૨૦૨૬માં માલવાહક ટ્રોલીનો કેબલ તૂટવાની ઘટના પછી હવે આશ્વાસનો નહીં, નક્કર કાર્યવાહી જોઈએ. અકસ્માત પછી તપાસ કરવી જરૂરી છે, પરંતુ અકસ્માત થાય જ નહીં તેવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવી એ સાચી જવાબદારી છે. શ્રદ્ધાળુઓની સુરક્ષા, કામદારોના જીવ અને જાહેર વિશ્વાસને કોઈ પણ સંજોગોમાં અવગણી શકાય નહીં. પાવાગઢમાં રોપવેની સફળતાનું સાચું માપદંડ તેની ઝડપ કે આવક નહીં, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલા દરેક માનવીની સુરક્ષા હોવું જોઈએ.
નરેન્દ્ર જોષી
