તંત્રીની કલમે….
સોમનાથ માત્ર ગુજરાતનું એક મંદિર નથી, તે ભારતની આસ્થા, સંસ્કૃતિ અને ઐતિહાસિક અસ્મિતાનું પ્રતીક છે. બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં પ્રથમ સ્થાન ધરાવતા સોમનાથનાં દર્શન કરવા દેશભરમાંથી લાખો શ્રદ્ધાળુઓ આવે છે. તેમની ધાર્મિક લાગણી, મંદિરની પવિત્રતા અને યાત્રાધામની ગરિમાનું રક્ષણ થવું જ જોઈએ. પરંતુ સવાલ એ છે કે ધાર્મિક આસ્થાનું રક્ષણ કરવા માટે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારના નાગરિકોના ખાણીપીણીના વ્યવસાય પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવો કેટલો યોગ્ય છે? શું એકની શ્રદ્ધા જાળવવા બીજાના રોજગાર અને બંધારણીય અધિકારોને મર્યાદિત કરી શકાય?
સોમનાથ મંદિરની આસપાસ માંસ, માછલી, ઈંડાં અને માંસાહારી વાનગીઓના વેચાણ, સંગ્રહ તથા તૈયારી પર પ્રતિબંધના મુદ્દાએ હવે ન્યાયતંત્ર સમક્ષ ગંભીર બંધારણીય પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે. ગીર સોમનાથના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટે ૧૦ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ના રોજ જાહેર કરેલી સૂચનામાં મંદિરની આસપાસના ૫૦૦ મીટરના વિસ્તાર સહિત નિર્ધારિત માર્ગો પર આ પ્રતિબંધ લાગુ કર્યો હતો. છ રેસ્ટોરાંના સંચાલકોએ તેને પડકાર્યો હતો. ૩૦ ઓક્ટોબરે ગુજરાત હાઈકોર્ટના એકલ ન્યાયાધીશે પ્રતિબંધની સૂચના રદ કરી હતી, પરંતુ તે જ દિવસે ખંડપીઠે રાજ્ય સરકારની અપીલ પર એ નિર્ણયને સ્થગિત કરીને પ્રતિબંધ ફરી અમલમાં રાખ્યો હતો.
૬ નવેમ્બરે સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ મામલો પહોંચ્યો ત્યારે રેસ્ટોરાં સંચાલકો તરફથી દલીલ કરવામાં આવી કે દાયકાઓથી ચાલતા વ્યવસાયને આ રીતે બંધ કરાવવાથી માલિકો ઉપરાંત કર્મચારીઓ અને તેમના પરિવારોની આજીવિકા જોખમાય છે. રાજ્ય સરકારે પ્રતિબંધનો બચાવ કર્યો. સુપ્રીમ કોર્ટે વચગાળાના તબક્કે પ્રતિબંધ હટાવવાનો ઇનકાર કર્યો અને ગુજરાત હાઈકોર્ટને શક્ય હોય ત્યાં સુધી બે મહિનામાં બાકી અપીલોનો નિકાલ કરવા વિનંતી કરી. અદાલતે સંતુલિત અભિગમની જરૂરિયાત પણ વ્યક્ત કરી. એટલે આ મુદ્દે અંતિમ કાનૂની ચુકાદો હજુ આવ્યો નથી.
અહીં સૌથી મહત્ત્વનો પ્રશ્ન બંધારણના બે મૂળભૂત અધિકારોનો છે. બંધારણની કલમ ૧૯(૧)(જી) દરેક નાગરિકને કાયદેસર વ્યવસાય અને રોજગાર કરવાનો અધિકાર આપે છે. કલમ ૨૧ જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરે છે. બીજી તરફ કલમ ૨૫ ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર આપે છે. પરંતુ આ અધિકારો અમર્યાદિત નથી. જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા, આરોગ્ય અને કાયદેસર પ્રતિબંધોની મર્યાદામાં તેનો ઉપયોગ થાય છે. એટલે કોઈ એક અધિકારને સર્વોપરી ગણીને બીજા અધિકારોને અવગણવા ન જોઈએ.
મંદિરની આસપાસ સ્વચ્છતા, શાંતિ, ટ્રાફિક વ્યવસ્થા અને શ્રદ્ધાળુઓની સુવિધા જાળવવી સરકારની જવાબદારી છે. યાત્રાળુઓની લાગણી દુભાય નહીં તે માટે જરૂરી નિયમો પણ બનાવી શકાય. પરંતુ શું માત્ર માંસાહારી ખોરાકની હાજરીથી મંદિરની પવિત્રતા જોખમાય છે? કોઈ વ્યક્તિ બંધ રેસ્ટોરાંમાં પોતાની પસંદગીનો ખોરાક લેતી હોય તો તેનાથી જાહેર વ્યવસ્થા કેવી રીતે ખોરવાય છે? જો ગંદકી, ખુલ્લામાં કચરો ફેંકવો, દુર્ગંધ કે જાહેર સ્વચ્છતાનો પ્રશ્ન હોય તો તેનો ઉકેલ કડક સ્વચ્છતા નિયમો અને અસરકારક અમલથી લાવી શકાય. દરેક સમસ્યાનો ઉકેલ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ જ હોય એવું નથી.
બીજી તરફ રેસ્ટોરાંના માલિકો અને ત્યાં કામ કરતા કર્મચારીઓની મુશ્કેલી પણ નાની નથી. દાયકાઓથી વ્યવસાય કરતા પરિવારોની મૂડી, રોજગાર અને આવક એક જ નિર્ણયથી પ્રભાવિત થાય તો તેની સામાજિક અને આર્થિક કિંમત કોણ ચૂકવશે? હોટલના રસોઈયા, વેઈટર, સફાઈ કર્મચારી, સપ્લાયર અને નાના વેપારીઓ પણ આ વ્યવસાયની સાંકળ સાથે જોડાયેલા છે. ધાર્મિક સ્થળની ગરિમા જાળવવાની જવાબદારી માત્ર એક વર્ગના રોજગાર પર ભાર મૂકીને પૂરી થઈ શકે નહીં.
સરકારે પણ પોતાની નીતિ માટે સ્પષ્ટ અને પ્રમાણસર કારણો રજૂ કરવા જોઈએ. પ્રતિબંધ કેટલા વિસ્તાર માટે જરૂરી છે, તેની પાછળ કયા જાહેર હિતના પુરાવા છે, ઓછા કડક વિકલ્પો શક્ય છે કે નહીં અને અસરગ્રસ્ત વેપારીઓને સાંભળવામાં આવ્યા છે કે નહીં, તે તમામ પ્રશ્નોની ન્યાયિક તપાસ જરૂરી છે. કાયદો લાગુ કરવો હોય તો તે મનસ્વી નહીં, પરંતુ સમાનતા, પારદર્શિતા અને બંધારણીય મર્યાદાઓના આધારે થવો જોઈએ.
સોમનાથની પવિત્રતા જળવાઈ રહે તે સૌની ઇચ્છા છે અને તે જરૂરી પણ છે, પરંતુ ભારતની લોકશાહીની પવિત્રતા પણ એટલી જ મહત્ત્વની છે. શ્રદ્ધા વ્યક્તિગત અને સામૂહિક જીવનનો આધાર બની શકે, પરંતુ તે કોઈના કાયદેસર રોજગારને આપમેળે નકારી કાઢવાનું સાધન ન બનવી જોઈએ. તેવી જ રીતે રોજગારના અધિકારના નામે યાત્રાધામની સ્વચ્છતા અને શાંતિને નુકસાન પહોંચાડવાની છૂટ પણ ન હોઈ શકે.
સુપ્રીમ કોર્ટની સામે હવે માત્ર માંસાહારનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ આસ્થા અને અધિકાર વચ્ચે યોગ્ય સીમા નક્કી કરવાનો પડકાર છે. મધ્યમ માર્ગ એટલે કોઈની શ્રદ્ધા સાથે સમાધાન નહીં અને કોઈના બંધારણીય અધિકારનો ભંગ પણ નહીં. સોમનાથની સાચી ગરિમા ત્યારે જ જળવાશે, જ્યારે મંદિરની ઘંટારવ સાથે ન્યાય, સહિષ્ણુતા અને બંધારણીય મૂલ્યોનો અવાજ પણ સંભળાશે.
નરેન્દ્ર જોષી
