તંત્રીની કલમે….
એક સમય હતો જ્યારે સામાન્ય ચેપથી લઈને ગંભીર બેક્ટેરિયલ રોગો સુધીની સારવારમાં એન્ટિબાયોટિક દવાઓને ચમત્કારિક શોધ માનવામાં આવતી હતી. પેનિસિલિનની શોધે લાખો લોકોના જીવ બચાવ્યા અને આધુનિક ચિકિત્સા વિજ્ઞાનને નવી દિશા આપી. પરંતુ આજે એ જ એન્ટિબાયોટિક દવાઓનો બેફામ અને બિનજરૂરી ઉપયોગ સમગ્ર વિશ્વ માટે એક એવા મૌન સંકટનું સ્વરૂપ ધારણ કરી રહ્યો છે, જે ભવિષ્યમાં માનવજાત માટે ગંભીર પડકાર બની શકે છે. વિશ્વ આરોગ્ય ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો સતત ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો સમયસર યોગ્ય પગલાં લેવામાં નહીં આવે તો સામાન્ય ચેપ પણ જીવલેણ બની શકે છે.
એન્ટિબાયોટિક પ્રતિકારકતા એટલે બેક્ટેરિયાઓમાં એવી ક્ષમતા વિકસવી કે જેના કારણે એન્ટિબાયોટિક દવાઓ તેમની સામે અસરકારક રહેતી નથી. પરિણામે ચેપ લાંબો ચાલે છે, સારવાર મુશ્કેલ બને છે, હોસ્પિટલમાં વધુ દિવસો રહેવું પડે છે અને મૃત્યુનું જોખમ પણ વધી જાય છે. આ સમસ્યા કોઈ એક દેશ કે પ્રદેશ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે ચિંતાનો વિષય બની ગઈ છે.
ભારત જેવા વિશાળ વસ્તી ધરાવતા દેશમાં આ પડકાર વધુ ગંભીર છે. અહીં ઘણી વખત સામાન્ય શરદી, ઉધરસ કે વાયરલ તાવમાં પણ લોકો પોતાની મરજીથી એન્ટિબાયોટિક દવાઓ લેવાનું શરૂ કરી દે છે. ડૉક્ટરની સલાહ વિના દવાઓ ખરીદવી, સારવાર અધૂરી છોડી દેવી અથવા એક જ દવા વારંવાર લેવાની ટેવ પ્રતિકારકતા વધારવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. ઘણા લોકો થોડો આરામ મળતાં જ દવા બંધ કરી દે છે, જ્યારે સારવારનો સંપૂર્ણ કોર્સ પૂર્ણ કરવો અત્યંત જરૂરી હોય છે.
આ સમસ્યા માટે માત્ર દર્દીઓ જ જવાબદાર નથી. કેટલીક જગ્યાએ અનાવશ્યક રીતે એન્ટિબાયોટિક લખી આપવાની પ્રથા, દવાઓના વેચાણ પર પૂરતું નિયંત્રણ ન હોવું, પશુપાલન અને કૃષિ ક્ષેત્રમાં પણ એન્ટિબાયોટિકનો અતિરેક ઉપયોગ અને જાહેર જાગૃતિનો અભાવ આ સંકટને વધુ ગંભીર બનાવી રહ્યા છે. જ્યારે બેક્ટેરિયા સતત દવાઓના સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે તેઓ પોતાની જાતને બદલતા જાય છે અને પછી સામાન્ય દવાઓ તેમની સામે બિનઅસરકારક બની જાય છે.
ગુજરાત સહિત સમગ્ર દેશમાં આરોગ્ય વ્યવસ્થાએ હવે આ મુદ્દાને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપવાની જરૂર છે. હોસ્પિટલોમાં એન્ટિબાયોટિકના યોગ્ય ઉપયોગ માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા હોવી જોઈએ. દરેક ડૉક્ટરે દર્દીની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને જ દવા લખવી જોઈએ અને દરેક ફાર્મસીમાં પણ નિયમોનું કડક પાલન થવું જોઈએ. પ્રિસ્ક્રિપ્શન વિના એન્ટિબાયોટિકનું વેચાણ રોકવા માટે અસરકારક દેખરેખ જરૂરી છે.
જનજાગૃતિ આ લડાઈનું સૌથી શક્તિશાળી હથિયાર છે. લોકોને સમજાવવું પડશે કે દરેક તાવમાં એન્ટિબાયોટિકની જરૂર પડતી નથી. વાયરસથી થતા ઘણા રોગોમાં એન્ટિબાયોટિક કોઈ કામ કરતી નથી. સ્વચ્છતા, સમયસર રસીકરણ, પૌષ્ટિક આહાર, હાથ ધોવાની ટેવ અને ચેપથી બચવાના સામાન્ય ઉપાયો પણ દવાઓ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જેટલો ઓછો બિનજરૂરી ઉપયોગ થશે, તેટલી દવાઓની અસરકારકતા લાંબા સમય સુધી જળવાઈ રહેશે.
સરકારે પણ સંશોધન, નવી દવાઓના વિકાસ અને આધુનિક નિદાન વ્યવસ્થામાં વધુ રોકાણ કરવાની જરૂર છે. સાથે જ આરોગ્ય કર્મચારીઓ માટે સતત તાલીમ, ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આરોગ્ય શિક્ષણ અને શાળાઓમાં આરોગ્ય જાગૃતિના કાર્યક્રમો શરૂ કરવા જોઈએ. આ સમસ્યા માત્ર હોસ્પિટલોની નથી; તે સમગ્ર સમાજની જવાબદારી છે.
એન્ટિબાયોટિક પ્રતિકારકતા સામેની લડાઈમાં દરેક નાગરિકની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ છે. ડૉક્ટરની સલાહ વિના દવા ન લેવી, સંપૂર્ણ કોર્સ પૂર્ણ કરવો, બાકી રહેલી દવા અન્ય વ્યક્તિને ન આપવી અને આરોગ્ય અંગે જવાબદાર વર્તન અપનાવવું એ દરેક વ્યક્તિની ફરજ છે. નાના લાગતા આ પગલાં ભવિષ્યમાં લાખો લોકોના જીવ બચાવી શકે છે.
આવતીકાલનું સૌથી મોટું આરોગ્ય સંકટ કદાચ કોઈ નવી મહામારી નહીં, પરંતુ એન્ટિબાયોટિક પ્રતિકારકતા બની શકે છે. જો આજે જાગી જઈએ તો હજુ પણ પરિસ્થિતિને નિયંત્રિત કરી શકાય છે. પરંતુ જો બેદરકારી ચાલુ રહેશે તો એવો સમય દૂર નથી જ્યારે સામાન્ય ચેપની સારવાર પણ અશક્ય બનશે. તેથી સરકાર, તબીબી વ્યવસાય, દવા ઉદ્યોગ અને સામાન્ય નાગરિકોએ મળીને આ મૌન સંકટ સામે સજાગ અને સંકલિત લડત આપવી પડશે. માનવજાતના સ્વસ્થ ભવિષ્ય માટે આ માત્ર આરોગ્યનો નહીં, પરંતુ જવાબદારી, શિસ્ત અને સામૂહિક સંકલ્પનો પણ પ્રશ્ન છે.
નરેન્દ્ર જોષી
