લેખક :
શક્તિ ભક્તિ ઉપાસક :
મહર્ષિ વિપુલ અંબાજીવાળા,
શ્રી અંબાજી માતા મંદિર,
૯/૧૧૩૨, અંબાજી રોડ, ભાગળ, સુરત –
મો. ૭૯૯૦૮૧૦૧૨૪
ભારતીય સનાતન પરંપરામાં એકાદશી એ માત્ર ઉપવાસનો દિવસ નથી, એ આત્માની જાગૃતિનો દિવસ છે. વર્ષમાં ૨૪ એકાદશી આવે છે, પણ એક એકાદશી એવી છે જેની દેવો પણ રાહ જુએ છે. તેનું નામ છે – દેવ ઊઠી એકાદશી. જેને પ્રબોધિની, દેવોત્થાન અને હરિ પ્રબોધિની એકાદશી પણ કહે છે.
કારતક સુદ એકાદશીના દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ ચાર મહિનાની યોગનિદ્રામાંથી જાગે છે. એ દિવસે ચાતુર્માસ પૂરો થાય છે, મંગલ કાર્યોની શરૂઆત થાય છે, તુલસી વિવાહ થાય છે અને આખું બ્રહ્માંડ જાણે ફરી જાગી ઉઠે છે.
૧. દેવ ઊઠી એકાદશી એટલે શું ?
દેવ ઊઠી એટલે દેવ ઉઠ્યા. કયા દેવ ? પાલનહાર શ્રી હરિ વિષ્ણુ.
પૌરાણિક કથા પ્રમાણે અષાઢ સુદ એકાદશી – દેવશયની એકાદશીના દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ ક્ષીરસાગરમાં શેષનાગ ઉપર યોગનિદ્રામાં પોઢે છે અને કારતક સુદ એકાદશીએ જાગે છે. વચ્ચેના ચાર મહિના એટલે ચાતુર્માસ. આ સમયમાં વરસાદ હોય, સાધુ-સંતો એક સ્થાને સ્થિર રહી સાધના કરે, લગ્ન જેવા મંગલ કાર્યો બંધ રહે.
ભગવાન જાગે ત્યારે સૃષ્ટિમાં ફરી ચેતના આવે છે. એટલે જ આ એકાદશીને પ્રબોધિની કહે છે. પ્રબોધ એટલે જાગૃતિ. જાગવું એટલે માત્ર આંખ ખોલવી નહીં, અંદરનું અજ્ઞાન દૂર થવું.
આપણે રોજ સવારે ઉઠીએ છીએ, પણ શું ખરેખર જાગ્યા છીએ ? શરીર જાગે છે, મન તો કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, અહંકારની ઊંઘમાં જ સૂતું છે. દેવ ઊઠી એકાદશી કહે છે કે ભગવાન તો જાગ્યા, હવે તારો વારો છે.
૨. ધાર્મિક મહિમા – શાસ્ત્રો શું કહે છે ?
પદ્મપુરાણ, સ્કંદપુરાણ, વિષ્ણુપુરાણ અને ભવિષ્યપુરાણમાં આ એકાદશીનો મહિમા વિસ્તારથી કહ્યો છે.
પદ્મપુરાણમાં કહ્યું છે કે પ્રબોધિની એકાદશીનું વ્રત કરનારને હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. આ દિવસે ઉપવાસ કરી રાત્રે જાગરણ કરનારના પૂર્વજોના પણ પાપ નાશ પામે છે.
ભગવાન કૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને કહ્યું હતું કે, હે રાજન ! આ વ્રત કરનારને આ લોકમાં સુખ અને પરલોકમાં મોક્ષ મળે છે. આ વ્રતથી હજાર જન્મના પાપ બળીને ભસ્મ થઈ જાય છે.
આ દિવસે ગંગાસ્નાન, દાન, જપ, હોમ, તુલસી પૂજનનું વિશેષ મહત્વ છે. અન્નદાન કરનારને અન્નની ખોટ પડતી નથી, વસ્ત્રદાન કરનારની લાજ જતી નથી, દીપદાન કરનારના જીવનમાં અંધકાર રહેતો નથી.
આ દિવસે તુલસી વિવાહ થાય છે. તુલસી એટલે વૃંદા. વૃંદાનો વિવાહ શાલિગ્રામ ભગવાન સાથે થાય છે. આ માત્ર વિધિ નથી, પ્રતીક છે. તુલસી એટલે ભક્તિ, શાલિગ્રામ એટલે ભગવાન. જ્યારે ભક્તિ અને ભગવાનનો મેળ થાય, ત્યારે જ જીવને શાંતિ મળે છે.
તુલસી વિના વિષ્ણુની પૂજા અધૂરી છે, ભોગ અધૂરો છે. જે ઘરમાં તુલસીની પૂજા થાય છે, તે ઘર મંદિર બની જાય છે અને ત્યાં નકારાત્મક શક્તિ ટકતી નથી.
આ જ દિવસથી લગ્નની સીઝન શરૂ થાય છે. લોકો આ દિવસને શુભ માને છે, કારણ કે ભગવાન પોતે જાગીને આશીર્વાદ આપવા બેઠા છે.
અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે સુરત સ્થિત ભાગળ ખાતેના પ્રાચીન શ્રી અંબાજી માતા મંદિરમાં વર્ષોથી દેવ ઊઠી એકાદશી નિમિત્તે ધામધૂમથી પૂજા-અર્ચના શાસ્ત્રોક્ત રીત-રિવાજ અને હિન્દુ વિધિ-વિધાન અન્વયે સંપન્ન થાય છે.
૩. આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિકોણ – અંદરના દેવને જગાડો
આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ દેવ ઊઠી એકાદશી એ બહારના ભગવાનના જાગવાની વાત નથી, અંદરના ભગવાનના જાગવાની વાત છે.
આપણા શરીરમાં પણ એક ક્ષીરસાગર છે. આપણું હૃદય એ જ ક્ષીરસાગર છે. તેમાં શેષનાગ એટલે આપણી કુંડલિની શક્તિ સૂતેલી છે અને તેની ઉપર આત્મા રૂપી ભગવાન સૂતો છે.
ચાતુર્માસ એટલે વર્ષાના ચાર મહિના. બહાર વરસાદ આવે એમ અંદર પણ વાસનાનો વરસાદ આવે. કામ, ક્રોધ, લોભના વાદળા ઘેરાય, વિવેકબુદ્ધિ ભીંજાઈ જાય. પણ કારતક આવે એટલે આકાશ સાફ થાય. એમ જ સાધના, ઉપવાસ, જપથી અંદરના વાદળા વિખેરાય અને અંદરનો દેવ જાગી ઉઠે.
દેવ ઊઠી એકાદશી એટલે આત્માનું જાગરણ. જ્યાં સુધી આત્મા સૂતો છે, ત્યાં સુધી માણસ કરોડપતિ કે મોટો અધિકારી હોય તો પણ ગરીબ જ છે. કારણ કે તેને ખબર નથી કે હું કોણ છું, ક્યાંથી આવ્યો છું, મારે ક્યાં જવાનું છે.
ઉપવાસ એટલે ઉપ + વાસ. ઉપ એટલે નજીક, વાસ એટલે રહેવું. ભગવાનની નજીક રહેવું એ જ સાચો ઉપવાસ છે. માત્ર ભૂખ્યા રહીને બીજાની નિંદા કરીએ કે કોઈને દુઃખ આપીએ, તો તે ઉપવાસ નહીં, ભૂખમરો છે.
સાચો ઉપવાસ એ છે કે મનને પણ ઉપવાસ કરાવો. મનને ખોટા વિચારો ખાવા ન દો. જીભને ખોટું બોલવા ન દો. આંખને ખોટું જોવા ન દો. કાનને ખોટું સાંભળવા ન દો. જ્યારે પાંચેય ઇન્દ્રિયો ઉપવાસ કરે, ત્યારે જ આત્મા જાગે.
૪. તુલસી વિવાહનો આધ્યાત્મિક અર્થ
તુલસી વિવાહને લોકો માત્ર તહેવાર માને છે, પણ તેનો અર્થ ઘણો ઊંડો છે.
તુલસી એટલે જેની કોઈ તુલના થઈ શકતી નથી. તુલસી એ સ્ત્રી શક્તિ, પ્રકૃતિ, ભક્તિ છે. શાલિગ્રામ એટલે પુરુષ શક્તિ, પુરુષાર્થ, ભગવાન.
જ્યારે પ્રકૃતિ અને પુરુષ મળે, ભક્તિ અને ભગવાન મળે, ત્યારે જ સૃષ્ટિનું સર્જન થાય છે. જ્યારે જીવ અને શિવ મળે, ત્યારે જ મોક્ષ મળે છે.
આપણા જીવનમાં પણ આ જ વિવાહ થવો જોઈએ. ભક્તિનો વિવાહ ભગવાન સાથે, શ્રદ્ધાનો વિવાહ સત્ય સાથે, કર્મનો વિવાહ ધર્મ સાથે થવો જોઈએ. જે દિવસે આ વિવાહ થાય, તે દિવસ જ સાચી દેવ ઊઠી એકાદશી છે.
૫. ચાતુર્માસ પૂરો થવો એટલે શું ?
ચાતુર્માસમાં સાધુઓ એક જગ્યાએ રહે છે. કારણ કે વરસાદમાં ચાલવાથી નાના જીવજંતુ મરી જાય. અહિંસાનું પાલન થાય. આ ચાર મહિનામાં માણસે ઇન્દ્રિયોને કાબૂમાં રાખવાની સાધના કરવાની હોય છે.
દેવ ઊઠી એકાદશીએ ચાતુર્માસ પૂરો થાય છે. હવે સાધુ ફરી વિચરણ કરવા નીકળે, ગૃહસ્થ ફરી મંગલ કાર્યો કરે. આનો અર્થ એ છે કે સાધના પછી જ સમાજમાં પાછા આવો. પહેલા અંદર સુધરો, પછી બહાર સુધારો.
આજે આપણે ઉલટું કરીએ છીએ. અંદર સુધર્યા વગર બહાર સુધારવા નીકળીએ છીએ. એટલે જ સમાજ સુધરતો નથી. દેવ ઊઠી એકાદશી કહે છે કે પહેલા તું જાગ, પછી દુનિયાને જગાડ.
૬. આ દિવસે શું કરવું ?
૧. સવારે વહેલા ઉઠો – બ્રહ્મમુહૂર્તમાં સ્નાન કરો.
૨. તુલસી પૂજા કરો – તુલસીને જળ ચડાવો, દીવો કરો, ૧૦૮ પરિક્રમા કરો, ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાયનો જપ કરો.
૩. ઉપવાસ કરો – બને તો નિર્જળા કે ફળાહારી, ન બને તો એક ટંક ખાઈને પણ મનથી ભગવાનની નજીક રહો.
૪. દાન કરો – અન્નદાન, વસ્ત્રદાન, દીપદાન, વિદ્યાદાન. દાનથી અહંકાર ઓગળે છે. દાન એ જ સાચી પૂજા છે.
૫. રાત્રે જાગરણ કરો – ભજન, કીર્તન, સત્સંગ, કથા શ્રવણ કરો. રાત્રે જાગવું એટલે મોહની ઊંઘમાંથી જાગવું.
૬. સંકલ્પ કરો – કોઈને દુઃખ નહીં આપું, કોઈનું ખરાબ નહીં કરું, સત્ય બોલીશ, માતા-પિતાની સેવા કરીશ. આ સંકલ્પ જ સૌથી મોટી પૂજા છે.
૭. આજના યુગમાં દેવ ઊઠી એકાદશી
આજે માણસ પાસે બધું છે – પૈસા, ગાડી, બંગલો, મોબાઈલ. પણ શાંતિ નથી. કેમ ? કારણ કે અંદરનો દેવ સૂતો છે. બહારનો અવાજ વધી ગયો છે, અંદરનો અવાજ સંભળાતો નથી.
મોબાઈલમાં હજારો મિત્રો છે, પણ હૃદયમાં એક પણ સાચો મિત્ર નથી. સોશિયલ મીડિયા પર હજારો લાઈક છે, પણ જીવનમાં એક પણ સાચો પ્રેમ નથી.
દેવ ઊઠી એકાદશી કહે છે કે મોબાઈલ બંધ કરો, મન ચાલુ કરો. બહારની દુનિયામાંથી થોડી વાર માટે બહાર નીકળો, અંદરની દુનિયામાં જાઓ.
જે માણસ અંદર જાગી જાય છે, તેને બહાર કોઈ હરાવી શકતું નથી. તેને દુઃખ, ચિંતા, ભય સ્પર્શી શકતા નથી.
ભગવાન વિષ્ણુ જાગ્યા એટલે દેવોની દિવાળી થઈ. આપણો દેવ જાગશે એટલે આપણા જીવનમાં પણ દિવાળી થશે. અંધકાર જશે, પ્રકાશ આવશે. દુઃખ જશે, સુખ આવશે. અજ્ઞાન જશે, જ્ઞાન આવશે.
તેથી અંતે એ નિષ્કર્ષ ઉપર આવીએ છીએ કે દેવ ઊઠી એકાદશી એ માત્ર કેલેન્ડરની તારીખ નથી, એ ચેતનાનો તહેવાર છે.
ધાર્મિક દૃષ્ટિએ આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ જાગે છે, તુલસી વિવાહ થાય છે, ચાતુર્માસ પૂરો થાય છે, મંગલ કાર્યો શરૂ થાય છે.
આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ આ દિવસે આપણે જાગવાનું છે. અંદર સૂતેલા દેવને જગાડવાનો છે. કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહને હરાવવાના છે. ભક્તિનો વિવાહ ભગવાન સાથે કરવાનો છે.
ભગવાન તો જાગી ગયા. હવે તમે જાગો. જે જાગે છે, તે જ પામે છે. જે સૂતો રહે છે, તે ખોઈ બેસે છે.
દેવ ઊઠી એકાદશીની આપ સૌને હાર્દિક શુભકામનાઓ. ભગવાન શ્રી હરિ વિષ્ણુ આપણા સૌના અંદરના દેવને જગાડે, જીવનમાં શાંતિ, સમૃદ્ધિ અને ભક્તિ આપે, એ જ પ્રાર્થના.
