નરેન્દ્ર જોષી
કર્ણાટક સરકાર દ્વારા તાજેતરમાં લેવાયેલા એક નિર્ણયે રાજ્ય અને સમગ્ર દેશના આર્થિક તેમજ રાજકીય આલમમાં એક નવી ચર્ચાને જન્મ આપ્યો છે. કર્ણાટક લઘુમતી વિકાસ નિગમ દ્વારા વર્ષ ૨૦૧૩-૧૪ થી ૨૦૧૮-૧૯ ના સમયગાળા દરમિયાન આપવામાં આવેલી લોન પરનું વ્યાજ ’વન ટાઈમ સેટલમેન્ટ’ યોજના હેઠળ સંપૂર્ણપણે માફ કરવાનો કેબિનેટનો નિર્ણય શાસક પક્ષ અને વિપક્ષ વચ્ચે ઘર્ષણનું મુખ્ય કારણ બન્યો છે. આ યોજના હેઠળ આશરે ૧.૯૪ લાખ લાભાર્થીઓને ફાયદો થવાની ધારણા છે, જ્યાં તેઓએ માત્ર લોનની મૂળ રકમ ચૂકવવાની રહેશે અને તેમનું એકઠું થયેલું વ્યાજ જે કરોડોમાં છે તે સરકારી તિજોરી પર બોજો બનીને માફ કરી દેવામાં આવશે. આ નિર્ણય પાછળ સરકારનો તર્ક એવો છે કે લાંબા સમયથી અટકેલી રૂ ૭૧૪.૧૩ કરોડ જેવી જંગી રકમમાંથી જો મૂળ રકમ પાછી આવે તો તે નિગમ માટે ફાયદાકારક છે, પરંતુ અહીં સવાલ આર્થિક ગણતરી કરતા વધુ નૈતિક અને બંધારણીય સમાનતાનો ઉભો થયો છે. જ્યારે સરકાર માત્ર એક ચોક્કસ સમુદાય માટે આ પ્રકારની ઉદારતા દાખવે છે, ત્યારે તે સમાજના અન્ય વર્ગો અને રાષ્ટ્રીય એકતાના તાણાવાણા પર કેવી અસર કરે છે તે સમજવું અનિવાર્ય છે.
ભારત જેવા ધર્મનિરપેક્ષ રાષ્ટ્રમાં જ્યારે સરકારી તિજોરીમાંથી કોઈ પણ પ્રકારની આર્થિક રાહત આપવામાં આવે છે, ત્યારે તેનો આધાર ધર્મ કે સમુદાયને બદલે આર્થિક પછાતપણું હોવો જોઈએ તેવું જનમાનસ માને છે. વિરોધ પક્ષ અને જનતાના એક મોટા વર્ગનો એવો તર્ક છે કે જો સરકાર ખરેખર દેવાદારોની ચિંતા કરતી હોય, તો આ જ પ્રકારનો લાભ એસસી અને એસટી સમુદાય માટેના આંબેડકર ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન અથવા વાલ્મિકી કોર્પોરેશનના લોનધારકોને કેમ આપવામાં આવ્યો નથી? દેશનો અન્નદાતા ગણાતો ખેડૂત જ્યારે દેવાના બોજ હેઠળ દબાઈને આત્મહત્યા કરવા મજબૂર બને છે અને તેની લોન માફી માટે મહિનાઓ સુધી આંદોલનો કરવા પડે છે, ત્યારે કોઈ એક સમુદાય માટે વહીવટી આદેશથી આટલી મોટી રાહત જાહેર કરવી તે ’તુષ્ટિકરણ’ની રાજનીતિ હોવાનો આરોપ પ્રબળ બને છે. આ પ્રકારના ભેદભાવભર્યા નિર્ણયો સમાજમાં ભાગલા પાડે છે અને ’સૌનો સાથ, સૌનો વિકાસ’ના સૂત્રને ક્યાંક ને ક્યાંક નબળું પાડે છે, જે ભારતની અખંડિતતા અને એકતા માટે લાંબા ગાળે ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.
નાણાકીય પાસાઓની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો, રાજ્યનો નાણા વિભાગ પોતે પણ આ પ્રકારની વ્યાજ માફીનો વિરોધ કરી રહ્યો છે. અધિકારીઓનું માનવું છે કે જો એક નિગમમાં આવી છૂટછાટ આપવામાં આવશે, તો અન્ય તમામ સરકારી નિગમો અને સહકારી બેંકોમાં પણ આવી જ માંગણીઓ ઉઠશે, જે સરકારી અર્થતંત્રને પાયમાલ કરી શકે છે. સરકારે એ સમજવાની જરૂર છે કે બેંક લોન કે સરકારી લોન માફીની પ્રક્રિયા અત્યંત જટિલ હોય છે. જ્યારે સરકાર બેંક લોન માફ કરે છે, ત્યારે બેંકો પોતાનું નુકસાન વેઠતી નથી પરંતુ સરકાર બજેટમાંથી તેટલી રકમ બેંકોને ચૂકવે છે. આ નાણાં આખરે તો પ્રામાણિક કરદાતાઓના ખિસ્સામાંથી આવે છે. જ્યારે કરદાતા જુએ છે કે તેના મહેનતના નાણાંનો ઉપયોગ કોઈ ચોક્કસ વોટબેંકને સાચવવા માટે થઈ રહ્યો છે, ત્યારે લોકશાહીમાં સરકાર પ્રત્યેનો વિશ્વાસ ડગમગવા લાગે છે. ભારતની આર્થિક પ્રણાલીમાં શિસ્ત હોવી જરૂરી છે અને જો દેવું માફ કરવાની સંસ્કૃતિ આ રીતે ધર્મના આધારે વિકસશે, તો ભવિષ્યમાં લોન વસૂલાતની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ જશે.
બંધારણીય દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, ભારતનું બંધારણ દરેક નાગરિકને સમાનતાનો હક આપે છે. ધર્મના આધારે રાજ્ય દ્વારા આપવામાં આવતી આર્થિક રાહત ન્યાયતંત્રમાં પડકારી શકાય છે. કેન્દ્ર સરકાર પણ આ મામલે એફઆરબીએમ કાયદા હેઠળ રાજ્યોની આર્થિક શિસ્ત પર નજર રાખી શકે છે. જો કોઈ રાજ્ય સરકાર પોતાની આવક કરતા વધુ ખર્ચ મફત યોજનાઓ કે પસંદગીયુક્ત માફી પાછળ કરે, તો કેન્દ્ર તેની ઉધાર લેવાની ક્ષમતા પર મર્યાદા લાદી શકે છે. અંતે, ભારતની એકતા ત્યારે જ જળવાઈ રહેશે જ્યારે દરેક નાગરિક અનુભવશે કે તેની સાથે ન્યાય થઈ રહ્યો છે. કોઈ એક વર્ગને વિશેષાધિકાર અને બીજા વર્ગની ઉપેક્ષા એ લોકશાહીના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ છે. ભારતને એક મજબૂત અને વિકસિત રાષ્ટ્ર બનાવવા માટે આર્થિક નિર્ણયોમાં પારદર્શિતા અને સમાનતા હોવી અનિવાર્ય છે, નહીંતર આવા વિભાજનકારી નિર્ણયો રાષ્ટ્રના આર્થિક અને સામાજિક માળખાને ઉધઈની જેમ કોતરી ખાશે.
