નરેન્દ્ર જોષી
ભારતીય રાજનીતિ હવે પરંપરાગત વાયદાઓથી આગળ વધીને નક્કર વિકાસ અને પારદર્શિતા તરફ મક્કમ ગતિએ આગળ વધી રહી છે. દેશના યુવા મતદાતાઓ હવે જ્ઞાતિ કે ધર્મના સમીકરણોને બદલે રોજગાર, માળખાગત સુવિધાઓ અને ડિજિટલ ઇન્ડિયા જેવા પરિબળો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે. તાજેતરના રાજકીય ઘટનાક્રમો સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે સરકાર દ્વારા અમલમાં મુકાયેલી વિવિધ કલ્યાણકારી યોજનાઓનો સીધો લાભ છેવાડાના માનવી સુધી પહોંચી રહ્યો છે. આ ઉપરાંત, વિદેશ નીતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર ભારતની મજબૂત છબી પણ સ્થાનિક રાજકારણમાં મહત્વનો ભાગ ભજવી રહી છે. આગામી સમયમાં રાજકીય પક્ષોએ માત્ર લોકપ્રિય ઘોષણાઓ કરવાને બદલે જમીની સ્તર પર કામગીરી બતાવવી પડશે, કારણ કે જાગૃત નાગરિકો હવે પરિણામલક્ષી શાસનની અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે. નિર્મળ મેટ્રોના સુજ્ઞ વાંચકો માટે આ બદલાતા રાજકીય અને સામાજિક પ્રવાહોનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરવું અત્યંત આવશ્યક બની જાય છે, કારણ કે આ માત્ર સત્તા પરિવર્તનની વાત નથી, પરંતુ દેશની વિચારધારા અને કાર્યપદ્ધતિમાં આવેલા મૂળભૂત પરિવર્તનની ગાથા છે.
આજના સમયમાં જ્યારે આપણે ભારતીય લોકશાહીની પરિપક્વતાની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે સૌથી મોટો બદલાવ મતદાતાઓના અભિગમમાં જોવા મળે છે. એક સમય હતો જ્યારે ચૂંટણીઓ માત્ર લાગણીશીલ મુદ્દાઓ, પોકળ વચનો અને સામાજિક વિભાજનના આધારે લડવામાં આવતી હતી અને જીતવામાં આવતી હતી. પરંતુ છેલ્લા એક દાયકામાં અને ખાસ કરીને વર્તમાન સમયમાં આ ચિત્ર સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયું છે. ભારતનો યુવા વર્ગ, જે દેશની વસ્તીનો સૌથી મોટો હિસ્સો ધરાવે છે, તે હવે વૈશ્વિક સ્તરે વિચારી રહ્યો છે. ઇન્ટરનેટ અને સ્માર્ટફોનની પહોંચે સામાન્ય નાગરિકના હાથમાં માહિતીનો અખૂટ ખજાનો મૂકી દીધો છે. આ માહિતીના પ્રવાહે નાગરિકોને વધુ સશક્ત અને જાગૃત બનાવ્યા છે. હવે તેઓ નેતાઓના ભાષણોની સત્યતાને આંગળીના ટેરવે ચકાસી શકે છે. જેના પરિણામે, રાજકીય પક્ષો માટે માત્ર હવાની વાતો કરીને મત મેળવવું લગભગ અશક્ય બની ગયું છે. મતદાતાઓ હવે તેમના વિસ્તારમાં બનેલા રસ્તાઓ, વીજળીની અવિરત સપ્લાય, પીવાના શુદ્ધ પાણીની ઉપલબ્ધતા અને રોજગારીની તકોના આધારે પોતાનો કિંમતી મત આપવાનું પસંદ કરે છે. આ એક અત્યંત સકારાત્મક અને આવકારદાયક વલણ છે જે ભારતીય રાજનીતિને એક નવી અને સાચી દિશા તરફ લઈ જઈ રહ્યું છે.
આ બદલાવ પાછળનું સૌથી મોટું અને પ્રબળ પરિબળ જો કોઈ હોય તો તે છે દેશમાં આવેલી ડિજિટલ ક્રાંતિ. ડિજિટલ ઇન્ડિયા અભિયાને માત્ર ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં જ નહીં, પરંતુ શાસન વ્યવસ્થા અને રાજકીય સંસ્કૃતિમાં પણ એક મોટો ભૂકંપ સર્જ્યો છે. સરકારી વહીવટમાં દાયકાઓથી ઘર કરી ગયેલા ભ્રષ્ટાચાર અને વચેટિયાઓની પ્રથાને નાબૂદ કરવામાં ડિજિટલ ટેકનોલોજીએ એક અકસીર શસ્ત્ર તરીકે કામ કર્યું છે. જન ધન ખાતા, આધાર કાર્ડ અને મોબાઈલ નંબરની ત્રિપુટીએ પ્રત્યક્ષ લાભ હસ્તાંતરણની જે વ્યવસ્થા ઉભી કરી છે, તેણે સરકારી યોજનાઓના અમલીકરણની વ્યાખ્યા જ બદલી નાખી છે. ભૂતકાળમાં એવું કહેવાતું હતું કે સરકાર જો એક રૂપિયો મોકલે તો છેવાડાના માણસ સુધી પહોંચતા પહોંચતા તે માત્ર પંદર પૈસા થઈ જતો હતો. પરંતુ આજે સ્થિતિ એવી છે કે જો સરકાર કોઈ ગરીબ ખેડૂત, વિધવા સહાય કે શિષ્યવૃત્તિ માટે રૂ એક હજાર મંજૂર કરે છે, તો તે પૂરેપૂરી રકમ સીધી લાભાર્થીના બેંક ખાતામાં જમા થાય છે. આ પારદર્શિતાએ સામાન્ય નાગરિકનો લોકશાહી અને સરકારી તંત્ર પરનો વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કર્યો છે. જ્યારે એક ગરીબ પરિવારને વચેટિયાઓને કોઈ પણ પ્રકારની લાંચ આપ્યા વિના પોતાનો હક સીધો ઘરે બેઠા મળી જાય છે, ત્યારે તે શાસન વ્યવસ્થા પ્રત્યે સકારાત્મક વલણ અપનાવે છે, અને આ જ સકારાત્મકતા ચૂંટણીઓમાં મતમાં પરિવર્તિત થાય છે.
આર્થિક મોરચે પણ ડિજિટલ ક્રાંતિએ અભૂતપૂર્વ પરિણામો આપ્યા છે. યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ એટલે કે યુપીઆઈ સિસ્ટમે દેશના ખૂણે ખૂણે રોકડ રહિત વ્યવહારોને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. આજે રસ્તા પર શાકભાજી વેચતા નાના વેપારીથી લઈને મોટા શોપિંગ મોલ સુધી દરેક જગ્યાએ ડિજિટલ પેમેન્ટનો સ્વીકાર થઈ રહ્યો છે. આનાથી માત્ર લોકોની સુવિધામાં જ વધારો નથી થયો, પરંતુ દેશના અર્થતંત્રમાં પણ પારદર્શિતા આવી છે. કરચોરીનું પ્રમાણ ઘટ્યું છે અને સરકારની કર આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. સરકારે આ આવકનો ઉપયોગ દેશના માળખાગત વિકાસ પાછળ કર્યો છે. હાઈવે, એક્સપ્રેસ વે, નવી રેલ્વે લાઈનો, અત્યાધુનિક સુવિધાઓ ધરાવતી વંદે ભારત ટ્રેનો અને નવા એરપોર્ટનું નિર્માણ પૂરજોશમાં ચાલી રહ્યું છે. જ્યારે લોકો પોતાના ટેક્સના પૈસાનો આ રીતે દેશના વિકાસમાં સદુપયોગ થતો જુએ છે, ત્યારે તેઓ વધુ જવાબદાર નાગરિક તરીકે વર્તવા પ્રેરાય છે. આર્થિક વિકાસની આ ગતિએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ભારતની શાખ વધારી છે. આજે વિદેશી રોકાણકારો ભારતમાં અબજો ડોલરનું રોકાણ કરવા માટે ઉત્સુક છે. વિદેશી હૂંડિયામણનો ભંડાર નવી ઊંચાઈઓ આંબી રહ્યો છે અને શેરબજારમાં બીએસઈ સેન્સેક્સ અને નિફ્ટી સતત નવા શિખરો સર કરી રહ્યા છે. આ બધી આર્થિક પ્રગતિની સીધી અસર સ્થાનિક રાજકારણ પર પડે છે, કારણ કે આર્થિક સમૃદ્ધિ અંતે તો નાગરિકોના જીવનધોરણને ઊંચું લાવે છે.
આગામી નાણાકીય વર્ષ માટેના સરકારના આયોજનો અને બજેટની રૂપરેખા પણ એ જ દર્શાવે છે કે સરકારનું સંપૂર્ણ ધ્યાન વિકાસલક્ષી રાજનીતિ પર કેન્દ્રિત છે. માળખાગત સવલતો, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને સંરક્ષણ પાછળ સરકાર લાખો કરોડ રૂ ખર્ચી રહી છે. આ માત્ર આંકડાઓની રમત નથી, પરંતુ જમીની હકીકત છે જે દેશના ખૂણે ખૂણે જોઈ શકાય છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રસ્તાઓનું જાળું બિછાવવામાં આવ્યું છે, દરેક ઘરમાં શૌચાલય, પીવાનું શુદ્ધ પાણી અને રાંધણ ગેસ કનેક્શન પહોંચાડવાની ઝુંબેશ મોટા પાયે સફળ રહી છે. આ પાયાની જરૂરિયાતો સંતોષાવાને કારણે ગ્રામીણ સ્ત્રીઓના જીવનમાં જે ગુણાત્મક સુધારો આવ્યો છે, તે રાજકીય રીતે એક બહુ મોટો અને મૌન મતદાર વર્ગ ઉભો કરી રહ્યો છે, જે માત્ર વિકાસના નામે મતદાન કરે છે.
રાજકારણમાં પારદર્શિતાનો આ નવો અધ્યાય માત્ર સરકારી યોજનાઓ પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તે સરકારી ભરતીઓ અને વિવિધ પ્રોજેક્ટ્સની ફાળવણીમાં પણ સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. અગાઉના સમયમાં સરકારી નોકરીઓ મેળવવા માટે ભ્રષ્ટાચાર અને ભલામણોનો મોટો આશરો લેવાતો હતો. લાયક ઉમેદવારો નિરાશ થતા હતા અને ગેરલાયક લોકો વ્યવસ્થામાં ઘૂસી જતા હતા. પરંતુ હવે મોટાભાગની સરકારી ભરતી પ્રક્રિયાઓ ઓનલાઈન અને પારદર્શક બની ગઈ છે. ઇન્ટરવ્યુની પ્રથા ઘણી જગ્યાએથી નાબૂદ કરવામાં આવી છે અને માત્ર મેરિટના આધારે પસંદગી કરવામાં આવે છે. આનાથી યુવાનોમાં એક નવો આશાવાદ જાગ્યો છે. તેઓને વિશ્વાસ બેઠો છે કે જો તેઓ મહેનત કરશે તો તેમની યોગ્યતાને ન્યાય મળશે. તેવી જ રીતે, સરકારી કોન્ટ્રાક્ટ અને ટેન્ડર પ્રક્રિયા પણ ઈ-ટેન્ડરિંગ મારફતે સંપૂર્ણપણે પારદર્શક બની છે. આનાથી સરકારી તિજોરીને મોટો ફાયદો થયો છે અને ભાઈ-ભત્રીજાવાદને મોટો ફટકો પડ્યો છે. પારદર્શિતાની આ નીતિએ દેશમાં વ્યાપાર કરવા માટેનું સાનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડ્યું છે, જેના કારણે નવા સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ઉદ્યોગસાહસિકોને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે.
સ્થાનિક રાજકારણ પર વિદેશ નીતિની અસર પણ હવે સ્પષ્ટપણે વર્તાઈ રહી છે. એક સમય હતો જ્યારે વિદેશ નીતિ એ માત્ર દિલ્હીના સત્તાના કોરિડોર અને બુદ્ધિજીવીઓ પૂરતો જ સીમિત વિષય મનાતો હતો. સામાન્ય માણસને તેની સાથે બહુ નિસ્બત ન હતી. પરંતુ આજે પરિસ્થિતિ બદલાઈ છે. ભારતે વૈશ્વિક મંચ પર જે રીતે પોતાનું કદ વધાર્યું છે, જી-ટ્વેન્ટી જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય ઇવેન્ટ્સનું સફળ આયોજન કર્યું છે, અને સંકટના સમયે વિશ્વના અન્ય દેશોને મદદ કરી છે, તેનાથી દરેક ભારતીય ગર્વ અનુભવે છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ હોય કે મધ્ય પૂર્વની કટોકટી, ભારતે હંમેશા પોતાનું સ્વતંત્ર અને રાષ્ટ્રહિતને સર્વોપરી રાખતું વલણ અપનાવ્યું છે. જ્યારે દેશનો નાગરિક જુએ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય નેતાઓ ભારતનું સન્માન કરે છે અને વૈશ્વિક નિર્ણયોમાં ભારતની ભૂમિકા નિર્ણાયક બની છે, ત્યારે તેના મનમાં રાષ્ટ્રપ્રેમ અને ગૌરવની ભાવના મજબૂત બને છે. આ રાષ્ટ્રીય ગૌરવ સ્થાનિક ચૂંટણીઓમાં એક અદ્રશ્ય પરંતુ અત્યંત પ્રભાવશાળી પરિબળ બનીને ઉભરે છે.
જોકે, આ સકારાત્મક ફેરફારોની સાથે સાથે કેટલીક સાવચેતીઓ અને પડકારો પણ રહેલા છે જેને નજરઅંદાજ કરી શકાય નહીં. વિકાસ અને પારદર્શિતાની આ યાત્રામાં હજુ પણ ઘણા માઈલસ્ટોન પસાર કરવાના બાકી છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને નવી ટેકનોલોજીના આગમન સાથે રોજગારીના સ્વરૂપો બદલાઈ રહ્યા છે. સરકારે અને રાજકીય પક્ષોએ એ સુનિશ્ચિત કરવું પડશે કે દેશનું યુવા ધન આ નવા ફેરફારો માટે સજ્જ થાય. શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં સમયાંતરે સુધારા કરવા પડશે જેથી ઉદ્યોગોની માંગ મુજબનું કૌશલ્ય યુવાનોમાં વિકસાવી શકાય. વધુમાં, હજુ પણ દેશમાં મફતિયા સંસ્કૃતિ એટલે કે ફ્રીબીઝનું રાજકારણ સંપૂર્ણપણે નામશેષ થયું નથી. કેટલાક રાજકીય પક્ષો હજુ પણ ટૂંકા ગાળાના રાજકીય લાભ માટે રાજ્યની તિજોરી પર ભારે બોજ પડે તેવી મફત વહેંચણીની યોજનાઓ જાહેર કરે છે. આ પ્રથા લાંબા ગાળે દેશના આર્થિક સ્વાસ્થ્ય માટે અત્યંત ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે. જાગૃત નાગરિકો અને અખબારોએ આ મુદ્દે અવાજ ઉઠાવવો પડશે અને રાજકીય પક્ષોને જવાબદેહ બનાવવા પડશે કે તેઓ મફત વસ્તુઓ આપવાને બદલે લોકોને સ્વાવલંબી અને સશક્ત બનાવવાની નીતિઓ પર ભાર મૂકે.
ભારતીય રાજનીતિ એક ઐતિહાસિક સંક્રમણ કાળમાંથી પસાર થઈ રહી છે. ડિજિટલ ક્રાંતિએ પારદર્શિતા અને સુશાસનના જે નવા દરવાજા ખોલ્યા છે, તેણે નાગરિકો અને શાસકો વચ્ચેના સંબંધોને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કર્યા છે. જ્ઞાતિવાદ અને કોમવાદના ઝેરી વલણો હજુ પણ ક્યાંક ને ક્યાંક અસ્તિત્વ ધરાવે છે, પરંતુ વિકાસ અને પ્રગતિની આંધી સામે તેઓ ધીમે ધીમે પોતાનું જોર ગુમાવી રહ્યા છે. ભારતનો મતદાતા હવે સ્માર્ટ બની ગયો છે. તે માત્ર સારા ભાષણો સાંભળીને ખુશ થતો નથી, પરંતુ જમીન પર કામનું વાસ્તવિક પરિણામ જોવા માંગે છે. જે રાજકીય પક્ષ આ બદલાતા મનોવિજ્ઞાનને સમજશે અને તે મુજબ કામ કરશે, તે જ ભવિષ્યમાં ટકી શકશે. ભારતીય લોકશાહીની આ જ સાચી જીત છે, જ્યાં સત્તાનું કેન્દ્ર ખરા અર્થમાં સામાન્ય નાગરિકના હાથમાં આવી ગયું છે અને વિકાસ જ રાજનીતિનો એકમાત્ર માપદંડ બની રહ્યો છે.
