તંત્રીની કલમે….
વિજ્ઞાન જ્યારે ડગલાં માંડે છે ત્યારે તે સુવિધા લાવે છે, પણ જ્યારે તે હરણફાળ ભરે છે ત્યારે તે પરિવર્તન લાવે છે. આજે આપણે ‘આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ’ એટલે કે AI ના એવા જ એક પરિવર્તનકારી યુગમાં શ્વાસ લઈ રહ્યા છીએ. ગઈકાલ સુધી જે બાબતો વિજ્ઞાનકથાઓ જેવી લાગતી હતી, તે આજે આપણા સ્માર્ટફોન અને કમ્પ્યુટરમાં જીવંત થઈ છે. પરંતુ, જેમ જેમ AI વધુ શક્તિશાળી બની રહ્યું છે, તેમ તેમ તેની પાછળ છુપાયેલા જોખમો—ગોપનીયતા અને નૈતિકતા—વધુ સ્પષ્ટ થતા જાય છે. હવે સમય પાકી ગયો છે કે વિશ્વએ જાગવું પડશે અને વિચારવું પડશે કે શું છૈં ને પરમાણુ શસ્ત્રોની જેમ આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓના દાયરામાં લાવવાની ખરેખર જરૂર છે?
AI માટે ‘ડેટા’ એ તેનું ઈંધણ છે. આપણે ઇન્ટરનેટ પર જે કંઈ પણ કરીએ છીએ—સર્ચ કરીએ, ખરીદી કરીએ કે મિત્રો સાથે વાત કરીએ—તે બધું જ ક્યાંક ને ક્યાંક નોંધાય છે. AI આ વિખરાયેલી માહિતીને ભેગી કરીને આપણું એક એવું વ્યક્તિત્વ તૈયાર કરે છે જે કદાચ આપણે પોતે પણ નથી જાણતા. જ્યારે કોઈ મશીન તમારી નબળાઈઓ અને પસંદગીઓને જાણી લે, ત્યારે તમારી અંગત આઝાદી જોખમમાં મુકાય છે. ગોપનીયતા એ માત્ર ડેટાની સુરક્ષા નથી, પણ વ્યક્તિની ગરિમા છે. જો AI મોડેલ્સ કોઈ પણ રોકટોક વગર આપણી અંગત વિગતોનો ઉપયોગ કરશે, તો ભવિષ્યમાં ખાનગી જીવન જેવું કંઈ બચશે નહીં. આપણે મશીનોને બુદ્ધિ આપી રહ્યા છીએ, પણ શું આપણે તેમને મર્યાદાઓ પણ શીખવી રહ્યા છીએ?
બીજો મોટો પ્રશ્ન નૈતિકતાનો છે. ’ડીપફેક’ જેવી ટેકનોલોજીએ સત્ય અને જૂઠાણા વચ્ચેનો ભેદ મિટાવી દીધો છે. કોઈ પણ પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિનો અવાજ કે ચહેરો વાપરીને ખોટી માહિતી ફેલાવવી હવે માત્ર મિનિટોનું કામ છે. આ ટેકનોલોજી સામાજિક શાંતિ હણી શકે છે અને લોકશાહીની પાયાની પ્રક્રિયાઓને પણ નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. વળી, જો છૈં ના નિર્ણયોમાં પક્ષપાત હશે, તો તે અન્યાયી સમાજનું નિર્માણ કરશે. મશીન પાસે બુદ્ધિ છે પણ હૃદય નથી; તે ગણતરી કરી શકે છે પણ સંવેદના અનુભવી શકતું નથી. આ જ કારણ છે કે AI ના ઉપયોગમાં નૈતિક મર્યાદાઓ હોવી અનિવાર્ય છે. આપણે એવું સાધન બનાવી રહ્યા છીએ જે કદાચ આપણી નૈતિક સીમાઓને ઓળંગી જાય, અને આ સ્થિતિ ખૂબ જ ભયજનક છે.
ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યારે માનવજાતે કોઈ વિનાશક શક્તિ શોધી છે, ત્યારે તેને અંકુશમાં લેવા માટે વૈશ્વિક સહમતિની જરૂર પડી છે. પરમાણુ શસ્ત્રો એ તેનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે. AI આજે એ જ વળાંક પર છે. જો તેનો ઉપયોગ સૈન્ય હેતુઓ માટે, એટલે કે ‘કિલર રોબોટ્સ’ કે સ્વાયત્ત શસ્ત્રો બનાવવા માટે થશે, તો યુદ્ધનું સ્વરૂપ અત્યંત ભયાનક બની જશે. યુદ્ધના મેદાનમાં કોને મારવો અને કોને બચાવવો તે નિર્ણય જો મશીનો લેશે, તો તે માનવતા માટે સૌથી મોટું કલંક હશે. આથી જ, વિશ્વના તમામ દેશોએ સાથે મળીને એક વૈશ્વિક AI સંધિ કરવી જોઈએ. આ સંધિ માત્ર ટેકનોલોજીને રોકવા માટે નહીં, પણ તેને માનવીય હિતમાં દિશા આપવા માટે હોવી જોઈએ. જે રીતે પરમાણુ ઉર્જાનો ઉપયોગ શાંતિ અને વિકાસ માટે થાય તે માટેના આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો છે, તે જ રીત AI નો ઉપયોગ પણ માનવજાતના કલ્યાણ માટે જ થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું પડશે.
ભારત જેવા દેશો, જે ટેકનોલોજી અને માનવીય મૂલ્યો વચ્ચે સંતુલન જાળવવામાં માને છે, તેઓ આમાં મોટી ભૂમિકા ભજવી શકે છે. આપણે છૈં ના વિકાસને આવકારવો જોઈએ, પણ તેની સાથે ‘જવાબદાર AI ના મંત્રને પણ વળગી રહેવું જોઈએ. અંતે, AI એ એક સાધન છે, સ્વામી નથી. સાધન કેટલું ઉપયોગી કે જોખમી છે તેનો આધાર તેના ચલાવનાર પર હોય છે. જો આપણે આજે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કડક નિયમો અને પારદર્શક નીતિઓ નહીં બનાવીએ, તો ભવિષ્યમાં આ ટેકનોલોજી આપણા અંકુશ બહાર જતી રહેશે. બુદ્ધિશાળી મશીનો બનાવવાની દોડમાં આપણે માનવીય સંવેદનાઓ અને નૈતિકતા ન ગુમાવીએ તે જ સાચો વિકાસ છે. સમયની માંગ છે કે આપણે AI ને એક મર્યાદામાં બાંધીએ, જેથી તે માનવતાનો વિનાશક નહીં પણ સાચો સહાયક બની રહે. આવનારી પેઢીઓ માટે એક સુરક્ષિત અને નૈતિક ડિજિટલ જગત છોડી જવું એ જ આપણી આજના સમયની સૌથી મોટી પ્રાથમિકતા છે. જો આજે આપણે ચૂક્યા, તો કાલે મશીનોના શાસન હેઠળ માનવીય સ્વતંત્રતા માત્ર એક ઇતિહાસ બનીને રહી જશે. આ પરિવર્તનને સમજવું, સ્વીકારવું અને તેને નિયંત્રિત કરવું એ જ હવે બૌદ્ધિકોની સાચી કસોટી છે.
નરેન્દ્ર જોષી
