કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – ૨૦૨૦ માં, જ્યારે વિશ્વ કોવિડ-૧૯રોગચાળાના અભૂતપૂર્વ સંકટનો સામનો કરી રહ્યું હતું, ત્યારે સરકારોએ નાગરિકોના રક્ષણ માટે કડક લોકડાઉન પગલાં અમલમાં મૂક્યા. ભારત પણ તેનો અપવાદ ન હતો. શાંત શેરીઓ, બંધ બજારો અને સ્થગિત ઉદ્યોગો સમગ્ર દેશમાં સામાન્ય હતા. પરંતુ આ જાહેર આરોગ્ય કટોકટી વચ્ચે, બીજું, ઓછું દેખાતું સંકટ ઉભરી રહ્યું હતુંઃ સત્તાનો દુરુપયોગ અને માનવ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન. ઘણી જગ્યાએ, પોલીસ અને વહીવટીતંત્રને કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે વ્યાપક સત્તાઓ આપવામાં આવી હતી, પરંતુ કેટલાક કિસ્સાઓમાં, આ સત્તાઓ દમનના સાધન બની ગઈ. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં, તમિલનાડુના સટ્ટનકુલમમાં કસ્ટોડિયલ મૃત્યુનો એક કિસ્સો બન્યો, જેણે માત્ર ભારતમાં જ નહીં પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ન્યાય અને માનવ અધિકારો અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા. હું, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્રના એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ
ભવનાની, માનું છું કે આ કસ્ટોડિયલ મૃત્યુ કેસમાં ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા લોકશાહીનો છેલ્લો સ્તંભ સાબિત થઈ. આ કેસમાં ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હતી. કોર્ટે, આ કેસને દુર્લભમાં દુર્લભ માનીને, માત્ર કડક સજા જ નહીં પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે સામાન્ય નાગરિકો હોય કે પોલીસ અધિકારીઓ, કાયદા સમક્ષ દરેક વ્યક્તિ સમાન છે. આ નિર્ણય ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અને પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.આવા નિર્ણયો લોકશાહીમાં વિશ્વાસને મજબૂત બનાવે છે અને સંદેશ આપે છે કે કોઈ પણ કાયદાથી ઉપર નથી. આપણે પ્રિન્ટ, ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ મીડિયામાં કસ્ટોડિયલ મૃત્યુ વિશે ઘણી વાર સાંભળીએ છીએ, તેથી હવે પોલીસ સુધારાની જરૂર છેઃ વ્યવસ્થિત પરિવર્તનની માંગ કરવાનો સમય છે. સથનકુલમ કેસથી ભારતીય પોલીસ વ્યવસ્થામાં સુધારાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. નિષ્ણાતો માને છે કે પોલીસને વધુ જવાબદાર બનાવવા માટે ઘણા પગલાં લેવાની જરૂર છે, જેમ કે કસ્ટડીમાં સીસીટીવી કેમેરા ફરજિયાત કરવા, સ્વતંત્ર તપાસ એજન્સીઓની સ્થાપના અને પોલીસ તાલીમમાં માનવ અધિકારો પર ભાર મૂકવો. વધુમાં, પોલીસ દળમાં કાર્યભાર, સંસાધનોનો અભાવ અને રાજકીય હસ્તક્ષેપ જેવા મુદ્દાઓ પર ધ્યાન આપવું આવશ્યક છે. જો આ માળખાકીય સમસ્યાઓનું નિરાકરણ નહીં આવે, તો આવા કિસ્સાઓ ફરી આવવાની શક્યતા છે.
મિત્રો, જો આપણે સથનકુલમ ઘટના પર વિચાર કરીએઃ એક સામાન્ય ઉલ્લંઘનથી અસાધારણ દુર્ઘટના સુધી, ૧૯ જૂન, ૨૦૨૦ ના રોજ તમિલનાડુના સથનકુલમમાં એક સામાન્ય દેખાતી ઘટનાએ ભયાનક વળાંક લીધો. પી. જયરાજ (૫૯), એક મોબાઇલ શોપ માલિક, અને તેમના પુત્ર, જે. બેનિક્સ (૩૧) પર તેમની દુકાન ખુલ્લી રાખીને લોકડાઉન નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. પોલીસે તેમને અટકાયતમાં લીધા અને પોલીસ સ્ટેશન લઈ ગયા. સામાન્ય રીતે, આવા કિસ્સાઓમાં, તેમને દંડ અથવા ચેતવણી આપીને છોડી દેવામાં આવે છે, પરંતુ આ કિસ્સામાં, પોલીસ કાર્યવાહી અસામાન્ય રીતે કઠોર અને અમાનવીય સાબિત થઈ. પરિવારના સભ્યો અને પ્રત્યક્ષદર્શીઓના જણાવ્યા મુજબ, બંનેને આખી રાત પોલીસ સ્ટેશનમાં નિર્દયતાથી માર મારવામાં આવ્યો. તેમના શરીર પર ગંભીર ઈજાઓ હતી, લોહી વહેતું હતું અને તેમને સતત ત્રાસ આપવામાં આવતો હતો. આ ફક્ત કાયદા અમલીકરણનું કૃત્ય નહોતું, પરંતુ સત્તાના દુરુપયોગનું એક આત્યંતિક ઉદાહરણ હતું. બાદમાં તેમને ન્યાયિક કસ્ટડીમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તેમની સ્થિતિ એટલી ખરાબ હતી કે થોડા દિવસોમાં, ૨૨ જૂને બેનિકનું મૃત્યુ થયું અને ૨૩ જૂને જયરાજનું મૃત્યુ થયું.
મિત્રો પોલીસના પ્રારંભિક બચાવ અને ત્યારબાદ સત્યના ખુલાસા પછી, પોલીસે શરૂઆતમાં દાવો કર્યો હતો કે બંનેના મૃત્યુ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓના કારણે થયા છે. કસ્ટડીમાં મૃત્યુના કિસ્સાઓમાં આ એક સામાન્ય યુક્તિ હતી જેનો ઉપયોગ ઘણીવાર થતો હતો. જોકે, આ વખતે, સંજોગો અલગ હતા. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટે પોલીસના દાવાઓનો પર્દાફાશ કર્યો. અહેવાલ મુજબ, બેનિકના શરીર પર ૧૩ અને જયરાજના શરીર પર ૧૭ ગંભીર ઈજાઓ મળી આવી હતી, જે સ્પષ્ટપણે ભારે હિંસા અને ત્રાસની પુષ્ટિ કરે છે. વધુમાં, એક મહિલા કોન્સ્ટેબલના નિવેદનથી મામલો વધુ વણસ્યો. તેણીએ ખુલાસો કર્યો કે બંનેને આખી રાત નિર્દયતાથી માર મારવામાં આવ્યો હતો અને તેમના લોહીથી ખરડાયેલા કપડાંથી પોલીસ સ્ટેશન સાફ કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા હતા. આ માત્ર શારીરિક હિંસા નહોતી, પરંતુ માનવીય ગરિમાનું ઘોર અપમાન હતું. આ ખુલાસાએ દેશભરમાં આક્રોશ ફેલાવ્યો અને આ કેસ રાષ્ટ્રીય મીડિયાની હેડલાઇન્સ બન્યો.
મિત્રો, જો આપણે ન્યાય મેળવવાની લાંબી સફરને ધ્યાનમાં લઈએઃ છ વર્ષના સંઘર્ષને, તો આ કેસ ફક્ત ફોજદારી કેસ નહોતો, પરંતુ ન્યાય માટે લાંબા અને કઠિન સંઘર્ષનું પ્રતીક હતો. છ વર્ષના ટ્રાયલ દરમિયાન પુરાવાઓનું જતન, સાક્ષીઓનું રક્ષણ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાની જટિલતાઓ સહિત અનેક અવરોધોનો સામનો કરવો પડ્યો. ૧૦ આરોપીઓમાંથી એકનું કોવિડ-૧૯ દરમિયાન મૃત્યુ થયું હતું, જ્યારે બાકીના નવ પોલીસકર્મીઓ સામે ટ્રાયલ ચાલુ રહી હતી. ૬ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ ના રોજ, મદુરાઈની પ્રથમ વધારાની સત્ર અદાલતે એક ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો, જેમાં તમામ નવ પોલીસકર્મીઓને મૃત્યુદંડની સજા ફટકારવામાં આવી. કોર્ટે આ કેસને ભારતીય ન્યાયિક પ્રણાલીમાં સૌથી ગંભીર ગુનાઓ માટે અનામત રાખતા, દુર્લભમાં દુર્લભ તરીકે વર્ગીકૃત કર્યો. ન્યાયાધીશ મુથુકુમારને તેમના ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે આ કેસ ફક્ત હત્યાનો જ નહીં, પરંતુ સત્તાના દુરુપયોગ અને માનવીય ગૌરવના ઉલ્લંઘનનો હતો, અને આવી પરિસ્થિતિમાં આજીવન કેદ પણ પૂરતો નથી.
મિત્રો, જો આપણે “દુર્લભમાં દુર્લભ” ના સિદ્ધાંત અને આ કેસમાં તેના ઉપયોગને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ભારતીય ન્યાયિક પ્રણાલીમાં “દુર્લભમાં દુર્લભ” ના સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ ખૂબ જ મર્યાદિત સંખ્યામાં કેસોમાં થાય છે. આ સિદ્ધાંત બચન સિંહ વિરુદ્ધ પંજાબ રાજ્યના ઐતિહાસિક નિર્ણયથી વિકસિત થયો હતો, જેમાં સુપ્રીમ કોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે મૃત્યુદંડ ફક્ત એવા કિસ્સાઓમાં જ લાદવો જોઈએ જ્યાં ગુનો અત્યંત ક્રૂર, અમાનવીય હોય અને સમાજ માટે અસાધારણ ખતરો હોય. સથનકુલમ કેસમાં, કોર્ટે જોયું કે પોલીસકર્મીઓએ માત્ર કાયદાનું ઉલ્લંઘન કર્યું નથી પરંતુ કાયદાનું પાલન કરાવનારા હોવા છતાં ગુનેગાર પણ બન્યા છે. તેઓએ તેમની સત્તાનો દુરુપયોગ કર્યો અને નિઃશસ્ત્ર અને નિર્દોષ નાગરિકો પર ત્રાસ ગુજાર્યો. આમ, આ કેસ “દુર્લભમાં દુર્લભ” ની શ્રેણીમાં બંધબેસે છે.
મિત્રો, જો આપણે આ કેસમાં સજા અને વળતર ન્યાય માટેના બહુપક્ષીય અભિગમને ધ્યાનમાં લઈએ, તો કોર્ટે માત્ર મૃત્યુદંડ જ નહીં પરંતુ ગુનેગારોને ભારે દંડ પણ ફટકાર્યો અને પીડિતના પરિવારને ?૧૪ મિલિયનનું વળતર આપવાનો આદેશ આપ્યો. આ નિર્ણય ન્યાય પ્રત્યે બહુપક્ષીય અભિગમ દર્શાવે છે, જેમાં ગુનેગારોને સજા આપવાનો તેમજ પીડિતોને રાહત આપવાનો સમાવેશ થાય છે. વળતર એ ફક્ત નાણાકીય સહાય નથી, પરંતુ રાજ્ય દ્વારા સ્વીકાર પણ છે કે પીડિતો સાથે અન્યાય થયો છે અને તેઓ ન્યાયને પાત્ર છે. જોકે, એ પણ સાચું છે કે કોઈ પણ રકમ એક પરિવારના બે સભ્યોના નુકસાનની ભરપાઈ કરી શકતી નથી.
મિત્રો, જો આપણે આ કેસમાં મૃતક પિતા અને પુત્રના પરિવારોની પ્રતિક્રિયાઓ ધ્યાનમાં લઈએઃ પીડા, સંતોષ અને અપૂર્ણ શાંતિ, તો જયરાજ અને બેનિક્સના પરિવારોએ ચુકાદા પછી મિશ્ર લાગણીઓ વ્યક્ત કરી. એક તરફ, તેઓ સંતુષ્ટ હતા કે છ વર્ષના લાંબા સંઘર્ષ પછી ન્યાય મળ્યો છે, તો બીજી તરફ, તેઓ એ વિચારથી પણ પીડાઈ રહ્યા હતા કે તેમના પ્રિયજનો ક્યારેય પાછા નહીં ફરે. પરિવારોએ કોર્ટના નિર્ણયનું સ્વાગત કર્યું, અને કહ્યું કે આ ફક્ત તેમના માટે જ નહીં, પરંતુ પોલીસ બર્બરતાનો ભોગ બનેલા તમામ લોકો માટે ન્યાય છે. તેઓએ આશા પણ વ્યક્ત કરી કે આ નિર્ણય ભવિષ્યમાં આવા કેસ ઘટાડશે.
મિત્રો, જો આપણે વૈશ્વિક માનવ અધિકારોની ચિંતાઓના સંદર્ભમાં રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિભાવ પર વિચાર કરીએ, તો આ કેસ માત્ર ભારતમાં જ નહીં પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ ધ્યાન ખેંચે છે. માનવાધિકાર સંગઠનોએ આ ઘટનાની સખત નિંદા કરી અને તેને પોલીસ સુધારાની જરૂરિયાતના ઉદાહરણ તરીકે ટાંક્યું. વૈશ્વિક સ્તરે, પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો કે શું કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓને એટલી બધી સત્તા આપવી જોઈએ કે તેઓ તેનો દુરુપયોગ કરી શકે. આ ઘટનાએ એ પણ દર્શાવ્યું કે જો દેખરેખ અને જવાબદારી પ્રણાલી મજબૂત ન હોય તો લોકશાહી દેશોમાં પણ માનવાધિકાર ઉલ્લંઘન શક્ય છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત અહેવાલનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળશે કે સથનકુલમ કસ્ટોડિયલ ડેથ કેસ, “એક કેસ, ઘણા સંદેશા” ફક્ત એક ગુનાહિત ઘટના નથી પરંતુ ભારતીય સમાજ, ન્યાયિક પ્રણાલી અને વહીવટી માળખા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પાઠ છે. આ કેસ દર્શાવે છે કે જ્યારે સત્તાનો દુરુપયોગ થાય છે ત્યારે તેના પરિણામો કેટલા વિનાશક હોઈ શકે છે. મદુરાઈ કોર્ટનો આ ઐતિહાસિક નિર્ણય પીડિત પરિવારને ન્યાય તો આપે છે જ, પરંતુ સમગ્ર રાષ્ટ્રને સંદેશ પણ આપે છે કે કોઈપણ સંજોગોમાં માનવાધિકાર ઉલ્લંઘન અસ્વીકાર્ય છે. આ નિર્ણય ભવિષ્યમાં આવા કેસ માટે એક ઉદાહરણ સ્થાપિત કરશે અને પોલીસ વ્યવસ્થામાં સુધારા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થઈ શકે છે. તેથી, એવું કહેવું યોગ્ય છે કે ન્યાયમાં વિલંબ થઈ શકે છે, પરંતુ જો વ્યવસ્થા મજબૂત અને ન્યાયી હોય, તો તે ચોક્કસપણે પહોંચાડવામાં આવે છે. સથનકુલમ કેસ આનું જીવંત ઉદાહરણ છે – જ્યાં છ વર્ષની લાંબી રાહ પછી ન્યાયનો વિજય થયો.
