કામ કરતી મહિલાઓ અને વિદ્યાર્થીઓ માટે માસિક સ્રાવ રજા ફરજિયાત બનાવવાની અરજી ફગાવી – સમાનતા, તક અને વ્યવહારિકતા વચ્ચે સંતુલનનો પ્રશ્ન 

કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા

ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, ૨૧મી સદીમાં, મહિલા સશક્તિકરણ વિશ્વ રાજકારણ, સામાજિક નીતિ અને આર્થિક વિકાસમાં એક કેન્દ્રિય મુદ્દો બની ગયો છે. આજે, મોટાભાગના લોકશાહી દેશોમાં તે માન્યતા પ્રાપ્ત છે કે રાષ્ટ્રની પ્રગતિ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે મહિલાઓ, જે તેની વસ્તીનો અડધો ભાગ છે, તેમને સમાન તકો, સન્માન અને સંસાધનોની સમાન પહોંચ હોય. આ વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણ સાથે આગળ વધીને, ભારત, મહિલાઓના ગૌરવ, શિક્ષણ, આરોગ્ય, કૌશલ્ય વિકાસ અને આર્થિક સશક્તિકરણ માટે અસંખ્ય યોજનાઓ અમલમાં મૂકી રહ્યું છે. ભારત સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતા અનેક કાર્યક્રમો, જેમ કે બેટી બચાવો બેટી પઢાઓ, પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જવલા યોજના અને સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના, મહિલાઓને સામાજિક, આર્થિક અને શૈક્ષણિક રીતે સશક્ત બનાવવાનો હેતુ ધરાવે છે. આ યોજનાઓએ માત્ર મહિલાઓની સ્થિતિ સુધારી નથી, પરંતુ સમાજમાં તેમના માટે આદરની ભાવનાને પણ મજબૂત બનાવી છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે મહિલાઓ માત્ર સમાજની અડધી વસ્તી જ નથી, પરંતુ માતા, પત્ની, બહેનો, પુત્રીઓ અને પરિવારનો પાયો પણ છે. તેથી, તેમની સલામતી, આરોગ્ય અને આદર સુનિશ્ચિત કરવો એ સરકારોની પ્રાથમિક જવાબદારી બની જાય છે. જો કે, કેટલીકવાર, નીતિગત માંગણીઓ, જ્યારે મહિલાઓની સુવિધા અને સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે જટિલ સામાજિક અને આર્થિક પરિણામો લાવી શકે છે. તાજેતરમાં જ આવો જ એક મુદ્દો ઉભો થયો જ્યારે કામ કરતી મહિલાઓ અને વિદ્યાર્થીનીઓ માટે ફરજિયાત માસિક રજાની માંગણી કરતી અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ અરજી પર સુનાવણી કરતા, ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે ૧૩ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના રોજ તેને ફગાવી દીધી, જેમાં મહત્વપૂર્ણ અવલોકનો કરવામાં આવ્યા. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે આવી જોગવાઈને કાયદેસર રીતે ફરજિયાત બનાવવાથી મહિલાઓની રોજગારની તકો પર અસર પડી શકે છે. આ નિર્ણય ફક્ત કાનૂની આદેશ નથી પણ મહિલાઓના અધિકારો, સમાનતા અને રોજગારની તકો વચ્ચે સંતુલન અંગે એક મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા પણ શરૂ કરે છે.

મિત્રો, જો આપણે માસિક રજાની માંગણીને ધ્યાનમાં લઈએઃ પૃષ્ઠભૂમિ અને તર્ક, તો માસિક સ્રાવ એ સ્ત્રીઓના જીવનમાં એક કુદરતી જૈવિક ચક્ર છે. આ માસિક શારીરિક પરિવર્તન ઘણી સ્ત્રીઓ માટે સામાન્ય છે, પરંતુ ઘણી સ્ત્રીઓ આ સમયગાળા દરમિયાન તીવ્ર પીડા, નબળાઇ, હોર્મોનલ અસંતુલન અને માનસિક તણાવનો અનુભવ કરે છે. આ જ કારણ છે કે ઘણી સામાજિક સંસ્થાઓ અને મહિલા અધિકાર કાર્યકરો લાંબા સમયથી માંગ કરી રહ્યા છે કે કામ કરતી મહિલાઓ અને વિદ્યાર્થીનીઓને આ સમયગાળા દરમિયાન ખાસ રજા આપવામાં આવે. અરજીમાં એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે ભારતમાં ગર્ભાવસ્થા અને પ્રસૂતિ રજા માટેની જોગવાઈઓ અસ્તિત્વમાં છે, જેમ કે મેટરનિટી બેનિફિટ એક્ટ ૧૯૬૧, પરંતુ માસિક સ્રાવની શારીરિક અગવડતા માટે કોઈ ચોક્કસ કાનૂની જોગવાઈ નથી. અરજદારોએ દલીલ કરી હતી કે જો મહિલાઓને દર મહિને એક કે બે દિવસની માસિક રજા મળે છે, તો તેનાથી તેમના સ્વાસ્થ્ય અને કાર્યક્ષમતા બંનેમાં સુધારો થશે. તેમણે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે કેટલીક રાજ્ય સરકારો અને ખાનગી કંપનીઓએ સ્વેચ્છાએ આવી જોગવાઈઓ લાગુ કરી છે, અને તેથી, તેનો દેશભરમાં અમલ થવો જોઈએ.

મિત્રો, જ્યારે આપણે આ મામલામાં સુપ્રીમ કોર્ટના અભિગમ, વ્યવહારિકતા વિરુદ્ધ ભાવનાત્મકતા, ને ધ્યાનમાં લઈએ છીએ, ત્યારે અરજીની સુનાવણી દરમિયાન, મુખ્ય ન્યાયાધીશની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે આ મુદ્દાને ફક્ત ભાવનાત્મક દ્રષ્ટિકોણથી નહીં, પરંતુ વ્યવહારિક અને આર્થિક દ્રષ્ટિકોણથી જોવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. કોર્ટે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે જો કોઈ કંપની અથવા સંસ્થા સ્વેચ્છાએ મહિલાઓને પીરિયડ લીવ આપે છે, તો તે આવકાર્ય છે. જો કે, જો કાયદા દ્વારા તેને ફરજિયાત બનાવવામાં આવે છે, તો તેના ઘણા અણધાર્યા પરિણામો આવી શકે છે. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે જો નોકરીદાતાઓને દર મહિને વધારાની પેઇડ લીવ આપવાની જરૂર હોય, તો તેઓ મહિલાઓને નોકરી પર રાખવામાં અનિચ્છા અનુભવી શકે છે. આ અવલોકન ભારતીય શ્રમ બજારની વાસ્તવિકતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવ્યું હતું. ભારતમાં, મોટી સંખ્યામાં ખાનગી કંપનીઓ હજુ પણ ખર્ચ અને ઉત્પાદકતાના આધારે કર્મચારીઓને નોકરી પર રાખે છે. તેથી, જો મહિલા કર્મચારીઓને વધારાની રજા મેળવવાનું ફરજિયાત કરવામાં આવે છે, તો ઘણા નોકરીદાતાઓ પુરુષ કર્મચારીઓને પ્રાથમિકતા આપી શકે છે.

મિત્રો, અરજી રદ કરવાની રોજગારની તકો પર સંભવિત અસર અંગે, સુપ્રીમ કોર્ટે તેના અવલોકનમાં એમ પણ કહ્યું હતું કે મહિલાઓને કલંકિત કરતી માનસિકતા ટાળવી જોઈએ. કોર્ટના મતે, જો કાયદો એવો સંદેશ આપે છે કે મહિલાઓ દર મહિને કામ કરવામાં અસમર્થ છે, તો તે કાર્યસ્થળમાં તેમની સામે પક્ષપાત પેદા કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ કંપની બે ઉમેદવારો – એક પુરુષ અને એક મહિલા – વચ્ચે પસંદગી કરી રહી હોય, તો એમ્પ્લોયર એવું માનશે કે મહિલા કર્મચારીને વધારાની રજા આપવી પડશે, જે ઉત્પાદકતા પર અસર કરશે. આવી સ્થિતિમાં, મહિલાઓ માટે રોજગારની તકો ઘટી શકે છે. કોર્ટે કહ્યું કે જો મહિલાઓના હિતમાં બનાવેલી નીતિ તેમના માટે અવરોધ બની જાય તો તે વિડંબના હશે.

મિત્રો, જો આપણે મહિલા સશક્તિકરણ અને સમાનતાના વાસ્તવિક પડકારને સમજીએ, તો મહિલા સશક્તિકરણ ફક્ત વિશેષાધિકારો પૂરા પાડવાથી નહીં પરંતુ સમાન તકો સુનિશ્ચિત કરવાથી આવે છે. જો કોઈ નીતિ મહિલાઓને વિશેષ વિશેષાધિકારો પ્રદાન કરે છે પરંતુ રોજગારની તકો ઓછી કરે છે, તો તે નીતિ આખરે તેમના હિતોની વિરુદ્ધ હોઈ શકે છે.તેથી, નીતિ નિર્માતાઓ સામેનો સૌથી મોટો પડકાર મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય અને ગૌરવનું રક્ષણ કરવાનો છે અને સાથે સાથે તેમની રોજગારની તકોનું પણ રક્ષણ કરવાનો છે. માસિક સ્રાવ સંબંધિત સમસ્યાઓનું નિરાકરણ લાવવામાં ફક્ત કાનૂની જોગવાઈઓ જ નહીં પરંતુ સામાજિક સંવેદનશીલતા પણ શામેલ છે. કાર્યસ્થળોએ મહિલાઓ માટે વધુ સંવેદનશીલ અને સહાયક વાતાવરણ બનાવવું જોઈએ. ઘણી કંપનીઓ પહેલાથી જ લવચીક કામના કલાકો, ઘરેથી કામ અને પેઇડ રજા જેવી સુવિધાઓ પ્રદાન કરે છે. જો આ વ્યવસ્થાઓને મજબૂત બનાવવામાં આવે, તો મહિલાઓને કોઈપણ વધારાના કાનૂની બોજ વિના રાહત મળી શકે છે.

મિત્રો, જો આપણે કોર્ટની સામાજિક ચેતવણીને સમજીએ, તો સુનાવણી દરમિયાન, કોર્ટે એમ પણ ટિપ્પણી કરી હતી કે માસિક સ્રાવને કમનસીબ ઘટના તરીકે રજૂ કરવો યોગ્ય નથી. મહિલાઓની જૈવિક પ્રક્રિયાઓને આદર અને સામાન્યતા સાથે જોવી જોઈએ. કોર્ટના મતે, જો માસિક સ્રાવની રજા ફરજિયાત બનાવવામાં આવે, તો તે સમાજમાં એવી ધારણા બનાવી શકે છે કે મહિલાઓ નિયમિત કામ કરવા માટે અસમર્થ છે. આમ, કોર્ટે મહિલા સશક્તિકરણના સિદ્ધાંત પર ભાર મૂક્યો, જે મહિલાઓને નબળી કે આશ્રિત નહીં, પરંતુ સક્ષમ અને સમાન ભાગીદાર તરીકે જુએ છે. નોકરીદાતાઓની ચિંતાઓ અને આર્થિક વાસ્તવિકતાઃ સુનાવણી દરમિયાન, ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચીએ પણ ટિપ્પણી કરી હતી કે અરજીનો વિચાર સારો છે, પરંતુ નોકરીદાતાઓની પરિસ્થિતિને સમજવી પણ મહત્વપૂર્ણ છે.જો દરેક મહિલા કર્મચારીને દર મહિને બે વધારાના દિવસની પેઇડ રજા આપવાની જરૂર હોય, તો તે કંપનીઓ પર નાણાકીય બોજ નાખશે. આ બોજ ખાસ કરીને નાના અને મધ્યમ કદના ઉદ્યોગો માટે નોંધપાત્ર હોઈ શકે છે. ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશમાં, જ્યાં રોજગાર સર્જન એક મોટો પડકાર છે, કોઈપણ નવી નીતિનો અમલ કરતી વખતે તેના આર્થિક પ્રભાવનું વિશ્લેષણ કરવું જરૂરી છે.

મિત્રો, જો આપણે સુપ્રીમ કોર્ટના સરકારને નીતિ ઘડવાના સૂચનને ધ્યાનમાં લઈએ, જોકે સુપ્રીમ કોર્ટે અરજીને ફગાવી દીધી હતી, પરંતુ તેણે આ મુદ્દાને સંપૂર્ણપણે અવગણ્યો નથી. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે અરજદારોએ મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયને પોતાનું મેમોરેન્ડમ પહેલેથી જ સુપરત કરી દીધું છે.કોર્ટે સૂચન કર્યું કે સરકાર આ મુદ્દા પર તમામ હિસ્સેદારો – મહિલા સંગઠનો, નોકરીદાતાઓ, આરોગ્ય નિષ્ણાતો અને નીતિ નિર્માતાઓ સાથે ચર્ચા કરીને સંતુલિત નીતિ ઘડવાનો વિચાર કરે. આનો અર્થ એ થયો કે કોર્ટે આ મુદ્દાને ફગાવી દીધો નહીં, પરંતુ તેને નીતિ વિકાસના ક્ષેત્રમાં મોકલ્યો.

મિત્રો, જો આપણે આ મુદ્દાને વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણથી ધ્યાનમાં લઈએ અને વિશ્વભરમાં માસિક સ્રાવ રજા પ્રણાલીની તપાસ કરીએ, તો કેટલાક દેશોમાં માસિક સ્રાવ રજાની જોગવાઈઓ અસ્તિત્વમાં છે. ઉદાહરણ તરીકે, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા અને ઇન્ડોનેશિયા જેવા દેશોમાં, મહિલાઓને માસિક સ્રાવ દરમિયાન રજા લેવાનો અધિકાર આપવામાં આવે છે. તાજેતરમાં, સ્પેને પણ મહિલાઓને માસિક સ્રાવ રજા આપવાનો કાયદો ઘડ્યો. જો કે, આ સિસ્ટમ ઘણા દેશોમાં વિવાદાસ્પદ રહી છે કારણ કે તે ભરતીમાં ભેદભાવનું જોખમ વધારી શકે છે. આ જ કારણ છે કે ઘણા નિષ્ણાતો સૂચવે છે કે માસિક સ્રાવ રજા ફરજિયાત બનાવવાને બદલે, કંપનીઓને લવચીક નીતિઓ અપનાવવાની સ્વતંત્રતા આપવી જોઈએ.

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે સંતુલિત નીતિ એ એકમાત્ર ઉકેલ છે. માસિક સ્રાવ રજાનો મુદ્દો એક જટિલ મુદ્દો છે, જેમાં મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય, સમાનતા અને રોજગારની તકો શામેલ છે. સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય સૂચવે છે કે કોઈપણ સામાજિક નીતિ લાગુ કરતા પહેલા, તેના લાંબા ગાળાના પરિણામો પર ગંભીરતાથી વિચાર કરવો જરૂરી છે. સાચું સશક્તિકરણ મહિલાઓને નબળા અથવા લાચાર તરીકે દર્શાવવાને બદલે સક્ષમ અને સ્વતંત્ર નાગરિક તરીકે જોવામાં રહેલું છે. ભવિષ્યમાં, શક્ય છે કે સરકાર, વ્યાપક ચર્ચા પછી, એક એવી નીતિ ઘડે જે મહિલાઓના સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં લે અને તેમની રોજગારની તકોનું રક્ષણ કરે. આખરે, મહિલા સશક્તિકરણનો ધ્યેય ફક્ત વિશેષ વિશેષાધિકારો આપવાનો નથી પરંતુ એક એવો સમાજ બનાવવાનો છે જ્યાં મહિલાઓ ભેદભાવ વિના તેમની ક્ષમતા અનુસાર આગળ વધી શકે. અને આ તે સંતુલન છે જે જાળવવાની સૌથી મોટી જવાબદારી કોઈપણ આધુનિક લોકશાહીની છે.