તંત્રીની કલમે….
એક સમય હતો જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ દોષિત છે કે નિર્દોષ, તેનો નિર્ણય કોર્ટ કરતી હતી. આજે પરિસ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. કોઈ ઘટના બને, કોઈ આરોપ લાગે કે કોઈ વીડિયો વાયરલ થાય, તેની થોડી જ મિનિટોમાં સોશિયલ મીડિયા પર લાખો લોકો પોતાનો ચુકાદો આપી દે છે. કોર્ટમાં કેસ શરૂ પણ ન થયો હોય, તપાસ પૂર્ણ પણ ન થઈ હોય, છતાં સોશિયલ મીડિયામાં કોઈને ગુનેગાર તો કોઈને નિર્દોષ જાહેર કરી દેવામાં આવે છે. આ વલણ માત્ર ચિંતાજનક જ નહીં, પરંતુ લોકશાહી અને ન્યાયતંત્ર માટે પણ ગંભીર પડકાર છે.
ડિજિટલ યુગે દરેક વ્યક્તિને પોતાનો અભિપ્રાય વ્યક્ત કરવાની અભૂતપૂર્વ તક આપી છે. આ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા લોકશાહીની તાકાત છે. પરંતુ જ્યારે આ સ્વતંત્રતા જવાબદારી વિના વપરાય છે, ત્યારે તે વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠા, સામાજિક શાંતિ અને ન્યાયની પ્રક્રિયાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. આજે સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ પણ અપૂર્ણ માહિતી, જૂનો વીડિયો અથવા સંપાદિત ફોટો ઝડપથી વાયરલ થઈ જાય છે અને લોકો તેની સત્યતા તપાસ્યા વિના પોતાનો અભિપ્રાય બનાવી લે છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં અનેક એવા બનાવો સામે આવ્યા છે જેમાં કોઈ વ્યક્તિને સોશિયલ મીડિયામાં ભારે ટ્રોલિંગનો સામનો કરવો પડ્યો, પરંતુ બાદમાં તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે પ્રારંભિક આરોપો સંપૂર્ણપણે સાચા નહોતા. બીજી તરફ, કેટલાક ગંભીર ગુનાઓમાં પણ સોશિયલ મીડિયાના દબાણને કારણે તપાસ એજન્સીઓ અને કોર્ટ પર અનિચ્છનીય દબાણ ઊભું થયું હોવાનું જોવા મળ્યું છે. ન્યાયનો આધાર પુરાવા, કાયદો અને નિષ્પક્ષ તપાસ પર હોવો જોઈએ, લોકપ્રિય અભિપ્રાય પર નહીં.
સોશિયલ મીડિયા પર ચાલતા ’ટ્રેન્ડ’ ઘણી વખત હકીકત કરતાં ભાવનાઓને વધુ પ્રોત્સાહન આપે છે. કોઈ હેશટેગ લાખો વખત શેર થાય એટલે તે સત્ય બની જતો નથી. ડિજિટલ પ્લેટફોર્મના અલ્ગોરિધમ એવી સામગ્રીને વધુ આગળ ધપાવે છે જે વધુ ચર્ચા, વિવાદ અને ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયા ઉભી કરે. પરિણામે સનસનાટીભરી માહિતી ઝડપથી ફેલાય છે, જ્યારે સત્ય ઘણી વખત પાછળ રહી જાય છે.
મીડિયાની પણ અહીં મોટી જવાબદારી છે. સ્પર્ધાના યુગમાં સૌથી પહેલાં સમાચાર આપવાની દોડમાં ઘણી વખત અધૂરી માહિતી પ્રસારિત થઈ જાય છે. જ્યારે ટીવી ડિબેટ અને સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ્સ કોઈ વ્યક્તિને પહેલેથી જ આરોપી જાહેર કરી દે, ત્યારે સામાન્ય નાગરિક માટે નિષ્પક્ષ વિચાર કરવો મુશ્કેલ બની જાય છે. ન્યાયાલયનો ચુકાદો વર્ષો પછી આવે, પરંતુ તે પહેલાં જ સમાજ પોતાનો નિર્ણય આપી ચૂક્યો હોય છે.
આ પરિસ્થિતિનો સૌથી મોટો ભોગ સામાન્ય નાગરિક બને છે. જો કોઈ નિર્દોષ વ્યક્તિનું નામ સોશિયલ મીડિયા પર ખોટી રીતે બદનામ થઈ જાય, તો પછી કોર્ટ દ્વારા નિર્દોષ જાહેર થયા બાદ પણ તેની પ્રતિષ્ઠા સંપૂર્ણપણે પાછી આવતી નથી. પરિવાર, વ્યવસાય, સામાજિક સંબંધો અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર તેની લાંબા ગાળાની અસર રહે છે. ડિજિટલ દુનિયામાં એક વખત ફેલાયેલી ખોટી માહિતી સંપૂર્ણપણે દૂર કરવી લગભગ અશક્ય બની જાય છે.
આનો અર્થ એવો નથી કે સોશિયલ મીડિયા હંમેશા નકારાત્મક જ છે. અનેક વખત સોશિયલ મીડિયાએ ભ્રષ્ટાચાર, અન્યાય અને વહીવટી બેદરકારીને ઉજાગર કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. અનેક પીડિતોને ન્યાય અપાવવામાં જનજાગૃતિનું માધ્યમ પણ બન્યું છે. પરંતુ સોશિયલ મીડિયાનું કામ પ્રશ્નો ઊભા કરવાનું અને જાગૃતિ લાવવાનું છે, અંતિમ ચુકાદો આપવાનું નહીં. આરોપ અને દોષિત ઠરાવવામાં મૂળભૂત તફાવત છે, જેને સમજવું જરૂરી છે.
સમાજ તરીકે આપણે પણ ડિજિટલ જવાબદારી શીખવી પડશે. કોઈ પણ સમાચારને શેર કરતા પહેલાં તેની સત્યતા તપાસવી, વિશ્વસનીય સ્ત્રોતો પર વિશ્વાસ કરવો અને માત્ર ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયાના આધારે કોઈ વ્યક્તિ વિશે નિર્ણય ન લેવો એ આજના સમયમાં દરેક નાગરિકની ફરજ છે. ડિજિટલ સાક્ષરતા હવે વૈકલ્પિક બાબત નથી, પરંતુ લોકશાહી માટે આવશ્યક બની ગઈ છે.
લોકશાહીનું સૌંદર્ય એમાં છે કે દરેક વ્યક્તિને ન્યાય મેળવવાનો અધિકાર મળે અને દરેક આરોપીની વાત પણ સાંભળવામાં આવે. કાયદાનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત છે કે દોષ સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી વ્યક્તિ નિર્દોષ ગણાય. જો આપણે આ સિદ્ધાંતને ભૂલી જઈશું અને સોશિયલ મીડિયાને જ ન્યાયાલય બનાવી દઈશું, તો આવતીકાલે કોઈ પણ નિર્દોષ વ્યક્તિ અફવાઓનો શિકાર બની શકે છે.
અંતે યાદ રાખવું જોઈએ કે ન્યાયાલયમાં ચુકાદા પુરાવા પરથી આવે છે, જ્યારે સોશિયલ મીડિયામાં ઘણી વખત અભિપ્રાય અને લાગણીઓ પરથી. બંને વચ્ચેનો આ તફાવત જ લોકશાહીની સાચી ઓળખ છે. તેથી સમાજે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો જવાબદારીપૂર્વક ઉપયોગ કરવો જોઈએ અને કોઈપણ વ્યક્તિને દોષિત કે નિર્દોષ જાહેર કરવાનો અધિકાર માત્ર કાયદા અને ન્યાયતંત્રને જ છે. સોશિયલ મીડિયા સત્ય શોધવાનું સાધન બની શકે, પરંતુ ન્યાયાલયનો વિકલ્પ ક્યારેય બની શકે નહીં. લોકશાહી ત્યારે જ મજબૂત બને છે જ્યારે જનમત અને ન્યાયપ્રક્રિયા વચ્ચેનું સંતુલન જળવાઈ રહે, કારણ કે ઉતાવળમાં અપાયેલો જનચુકાદો ઘણી વખત સત્ય કરતાં વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
