ભારતની આર્થિક સંભવિતતા અને વૈશ્વિક ક્રમાંકનું સત્ય : વિકાસની એક નવી ક્ષિતિજ

તંત્રીની કલમે….

વિશ્વના આર્થિક ફલક પર ભારત અત્યારે એક એવા વળાંક પર ઉભું છે જ્યાં તેની ક્ષમતા અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેનો સમન્વય જોવા મળી રહ્યો છે. તાજેતરના વૈશ્વિક આર્થિક અહેવાલો અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સંસ્થાઓના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો ભારત અત્યારે વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાઓના ક્રમમાં એક મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. જોકે વિવિધ રેટિંગ એજન્સીઓ અને સત્તાવાર સંસ્થાઓ વચ્ચે આંકડાકીય તફાવત જોવા મળતો હોય છે, પરંતુ સત્ય એ છે કે ભારત વિશ્વના ટોચના અર્થતંત્રોમાં પોતાની પકડ મજબૂત કરી રહ્યું છે. વર્તમાન સમયમાં જ્યારે અમેરિકા, ચીન અને જર્મની જેવા દેશો પ્રથમ ત્રણ ક્રમે છે, ત્યારે ભારત પાંચમા કે છઠ્ઠા ક્રમની આસપાસ સ્થિર રહીને આગામી વર્ષોમાં સીધી ત્રીજી છલાંગ લગાવવા માટે સજ્જ થઈ રહ્યું છે. આ આર્થિક સફર માત્ર આંકડાઓની રમત નથી, પરંતુ ભારતના આંતરિક માળખાકીય સુધારાઓ અને બદલાતી જતી વૈશ્વિક વેપાર નીતિઓનું પરિણામ છે. જ્યારે આપણે જીડીપીના આંકડા જોઈએ છીએ ત્યારે તેમાં ડોલર સામે રૂ ના મૂલ્યની વધઘટ અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવો જેવી બાબતો નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે, જે ઘણીવાર સત્તાવાર રેન્કિંગમાં થોડો ફેરફાર લાવી શકે છે.

ભારતની આ આર્થિક પ્રગતિ પાછળના પાયાના કારણો તપાસવા અત્યંત જરૂરી છે. છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં ભારતે પોતાની આર્થિક નીતિઓમાં જે પરિવર્તન લાવ્યું છે, તેણે દેશને એક વપરાશ આધારિત અર્થતંત્રમાંથી ઉત્પાદન અને સેવા આધારિત અર્થતંત્ર તરફ વાળ્યું છે. ’મેક ઈન ઈન્ડિયા’ અને પીએલઆઈ જેવી યોજનાઓએ સ્થાનિક ઉત્પાદકોને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધામાં ઉતરવાની હિંમત આપી છે. આ ઉપરાંત ડિજિટલ ઇન્ડિયા અભિયાન હેઠળ જે રીતે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચ્યો છે, તેણે અર્થતંત્રમાં એક અભૂતપૂર્વ પારદર્શિતા અને વેગ આણ્યો છે. આજે ભારતના ગામડાઓમાં પણ નાણાકીય વ્યવહારો ડિજિટલ માધ્યમથી થઈ રહ્યા છે, જેના કારણે નાણાકીય સમાવેશનો વ્યાપ વધ્યો છે. ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્રે થયેલું જંગી રોકાણ, જેમ કે ગતિ શક્તિ યોજના અને હાઈવેનું વિસ્તરણ, વેપાર અને પરિવહનની કિંમતમાં ઘટાડો લાવી રહ્યું છે. આ તમામ પરિબળો મળીને ભારતને એક એવા સ્તરે લઈ જઈ રહ્યા છે જ્યાં તે માત્ર એશિયાનું જ નહીં પરંતુ વિશ્વનું ગ્રોથ એન્જિન બની શકે છે. ભારતની યુવા વસ્તી દેશ માટે એક મોટો આર્થિક આશીર્વાદ સાબિત થઈ રહી છે, જે શ્રમ અને બુદ્ધિશક્તિ દ્વારા દેશના જીડીપીમાં સિંહફાળો આપી રહી છે. જોકે, આ ભવ્ય ચિત્રની સાથે કેટલાક પાયાના પડકારો પણ જોડાયેલા છે જેને અવગણી શકાય તેમ નથી. ભારતની કુલ અર્થવ્યવસ્થા ભલે મોટી દેખાતી હોય, પરંતુ માથાદીઠ આવકની દ્રષ્ટિએ આપણે હજુ પણ વિકસિત દેશોની સરખામણીમાં પાછળ છીએ. અસમાનતા અને બેરોજગારી જેવા પ્રશ્નો હજુ પણ અર્થતંત્રને સ્પર્શી રહ્યા છે. શિક્ષણ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે વધુ ગુણવત્તાયુક્ત સુધારાઓની જરૂર છે જેથી આવનારી પેઢી વૈશ્વિક બજારમાં પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરી શકે. આ ઉપરાંત વધતી જતી આયાત અને ખાસ કરીને ઉર્જા ક્ષેત્રે ભારતની વિદેશી દેશો પરની નિર્ભરતા ચિંતાનો વિષય છે. જ્યારે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે યુદ્ધ કે તણાવ જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે ત્યારે તેની સીધી અસર ભારતના વિદેશી હૂંડિયામણ અને મોંઘવારી પર પડે છે. આ પડકારોનો સામનો કરવા માટે ભારતે પોતાની નિકાસ ક્ષમતામાં અનેકગણો વધારો કરવો પડશે અને ગ્રીન એનર્જી જેવા ક્ષેત્રોમાં સ્વનિર્ભર બનવું પડશે. નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો જે દેશની કરોડરજ્જુ સમાન છે, તેમને આધુનિક ટેકનોલોજી અને સરળ લોન પૂરી પાડવી એ સમયની માંગ છે.

ભારતના ભવિષ્યના રોડમેપ પર નજર કરીએ તો લક્ષ્ય અત્યંત સ્પષ્ટ છે. સરકાર અને અર્થશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે ભારત ૨૦૨૭-૨૮ સુધીમાં ૭ ટ્રિલિયન ડોલરની અર્થવ્યવસ્થા બનીને વિશ્વના ત્રીજા ક્રમનું સ્થાન મેળવી લેશે. આ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે જીડીપી વૃદ્ધિ દરને સતત ૭ થી ૮ ટકાની વચ્ચે જાળવી રાખવો પડશે. આગામી વર્ષોમાં ભારતની ભૂમિકા વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનમાં વધુ મજબૂત બનશે, ખાસ કરીને સેમિકન્ડક્ટર, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રમાં ભારત એક વિશ્વસનીય ભાગીદાર તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. ૨૦૪૭ સુધીમાં વિકસિત ભારતનું જે સપનું જોવામાં આવ્યું છે, તેના પાયા અત્યારે નંખાઈ રહ્યા છે. આ માટે માત્ર આંકડાકીય રેન્કિંગ જ નહીં પણ દરેક નાગરિકના જીવનધોરણમાં સુધારો લાવવો એ જ સાચો આર્થિક વિજય ગણાશે. ભારતની આર્થિક સફર અત્યારે એક એવી તેજ ગતિએ છે જે આવનારા દાયકાઓમાં વિશ્વના આર્થિક સમીકરણો બદલી નાખશે. અંતે, ભારતની આર્થિક સફળતા એ માત્ર સરકારની નીતિઓની જ નહીં પણ દેશના ઉદ્યોગ સાહસિકો અને સામાન્ય જનતાના અતુટ વિશ્વાસ અને મહેનતની જીત છે.

નરેન્દ્ર જોષી