તંત્રીની કલમે..
ભારતીય રૂપિયો ડૉલર સામે રૂ. ૯૫ની આસપાસ પહોંચ્યો છે. સમાચારની ભાષામાં તેને રૂપિયાની મજબૂતી કહી શકાય, પરંતુ અર્થતંત્રની ભાષામાં આને સીધી રીતે સારા સમાચાર ગણવાની ઉતાવળ ન કરવી જોઈએ. કારણ કે રૂપિયાની આ તાજેતરની તેજી પાછળ ભારતીય અર્થતંત્રની મૂળભૂત નિકાસશક્તિ કરતાં રિઝર્વ બેંકની બજાર દખલ અને ડૉલરના પ્રવાહની ભૂમિકા વધુ મહત્વની છે. ૧ સપ્ટેમ્બરે રૂપિયો ૯૪.૯૫ પર બંધ થયો અને બે મહિનાની ઊંચી સપાટીએ પહોંચ્યો, પરંતુ રિઝર્વ બેંકે સરકારી બેંકો મારફતે ડૉલર વેચીને રૂપિયાને ટેકો આપ્યો હતો.
અહીંથી જ અસલી ચિંતા શરૂ થાય છે. જો રૂપિયો મજબૂત રાખવા માટે સતત ડૉલર વેચવા પડે, તો તે અર્થતંત્રની તાકાત નહીં, પરંતુ તાત્કાલિક સંભાળ છે. બજારના મૂળભૂત પરિબળો બદલાય ત્યારે આ ટેકો કેટલો સમય ટકી શકે તે મોટો પ્રશ્ન છે.
ભારત માટે પરિસ્થિતિ એટલી સરળ નથી. એક તરફ એપ્રિલથી જૂનના ત્રિમાસિક ગાળામાં દેશનો વૃદ્ધિદર ૭.૮ ટકા રહ્યો છે. ખાનગી મૂડી ખર્ચમાં ૧૧.૯ ટકાનો વધારો થયો છે અને ખાનગી ક્ષેત્ર હવે વિકાસમાં વધુ મોટી ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. આ ચોક્કસપણે સારા સંકેતો છે.
પરંતુ બીજી તરફ વેપાર અને બાહ્ય ક્ષેત્રના આંકડા ચેતવણી આપે છે. એપ્રિલથી જૂન દરમિયાન ભારતની ચાલુ ખાતાની ખાધ ૪.૨ અબજ ડૉલર એટલે કે જીડીપીના ૦.૫ ટકા થઈ છે, જ્યારે માલસામાનની વેપાર ખાધ વધીને ૮૬.૧ અબજ ડૉલર થઈ છે. એટલે ભારતની અર્થવ્યવસ્થા ઝડપથી વધી રહી છે, પરંતુ સાથે આયાત અને વિદેશી ચલણની જરૂરિયાત પણ મોટી છે.
સૌથી મોટું જોખમ તો ક્રૂડ ઓઈલ છે. મધ્યપૂર્વના તણાવને કારણે બ્રેન્ટ ક્રૂડ ૯૨ ડૉલર પ્રતિ બેરલથી ઉપર ગયું છે. ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાત માટે મોટા પ્રમાણમાં આયાતી ક્રૂડ પર આધાર રાખે છે. એટલે તેલ મોંઘું થાય અને રૂપિયો નબળો પડે તો ભારત માટે બેવડો ફટકો બને છે—આયાતનું બિલ વધે અને ઘરેલું બજારમાં મોંઘવારીનું દબાણ વધે.
અને આ આખી ચર્ચાનો સૌથી મહત્વનો ભાગ છે—સામાન્ય પરિવાર પર તેની અસર.
રૂપિયો નબળો પડે ત્યારે વિદેશથી આવતું ક્રૂડ મોંઘું પડે છે. તેની અસર માત્ર પેટ્રોલ અને ડીઝલ સુધી સીમિત રહેતી નથી. પરિવહન ખર્ચ વધે એટલે માલની હેરફેર મોંઘી બને છે. ઉત્પાદન ખર્ચ વધે એટલે કંપનીઓના ખર્ચમાં વધારો થાય છે. ખાતર, દવાઓ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, મશીનરી અને અનેક આયાતી કાચા માલના ભાવ પર અસર પડે છે. અંતે આ વધારાનો બોજ કોઈ ને કોઈ રીતે ગ્રાહકના ખિસ્સા સુધી પહોંચે છે.
મધ્યમ વર્ગ માટે તેનો અર્થ વધુ સ્પષ્ટ છે. ઘરનું બજેટ પહેલેથી જ શાળા-ફી, આરોગ્ય, ઘરભાડું, વાહન, વીજળી અને દૈનિક જીવનના ખર્ચ વચ્ચે ખેંચાઈ રહ્યું હોય ત્યારે પેટ્રોલ-ડીઝલ અથવા અન્ય આવશ્યક ચીજોના ખર્ચમાં નાનો વધારો પણ માસિક બજેટને ખોરવી શકે છે.
બીજી તરફ, નબળા રૂપિયાથી નિકાસકારોને કેટલાક ક્ષેત્રોમાં લાભ મળી શકે છે. વિદેશમાં મળતી ડૉલરની આવક રૂપિયામાં રૂપાંતરિત કરતાં વધુ રૂપિયા મળે છે. પરંતુ ભારત જેવી આયાત આધારિત મોટી અર્થવ્યવસ્થા માટે આ લાભ અને નુકસાનનું સંતુલન સમજવું જરૂરી છે. નિકાસ વધ્યા વિના માત્ર રૂપિયો નબળો પડે તો તે વિકાસની વ્યૂહરચના બની શકે નહીં.
આથી સરકાર અને રિઝર્વ બેંક સામે હવે મોટો પ્રશ્ન માત્ર “રૂપિયો કેટલા પર છે?” એવો ન હોવો જોઈએ. સાચો પ્રશ્ન એ છે કે “ભારતને પોતાની મૂળભૂત આર્થિક શક્તિથી રૂપિયાને સ્થિર રાખવા માટે શું કરવું પડશે?”
તે માટે નિકાસ વધારવી પડશે, આયાતી ઊર્જા પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી પડશે, સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવું પડશે અને ખાનગી રોકાણને મોટા પાયે રોજગાર સાથે જોડવું પડશે. રિઝર્વ બેંક બજારમાં ડૉલર વેચીને તાત્કાલિક રાહત આપી શકે છે, પરંતુ કાયમી મજબૂતી તો ઉત્પાદન, નિકાસ અને રોજગારથી જ આવશે.
આજે ૭.૮ ટકાની આર્થિક વૃદ્ધિ ભારતને આશા આપે છે, પરંતુ રૂ. ૯૫ની આસપાસનો રૂપિયો આપણને ચેતવણી પણ આપે છે. મજબૂત અર્થતંત્રનું સાચું માપદંડ માત્ર વૃદ્ધિદર કે શેરબજાર નથી; સામાન્ય પરિવારનું રસોડું, માસિક બજેટ અને બચત કેટલી સુરક્ષિત છે તે પણ છે.
