તંત્રીની કલમે….
ભારતના ભાગ્યવિધાતા ગણાતા યુવાધનના નિર્માણ માટે શિક્ષણ એ પાયાની જરૂરિયાત છે. દાયકાઓ જૂની શિક્ષણ પદ્ધતિમાં ધરમૂળથી ફેરફાર લાવવાના હેતુ સાથે અમલમાં આવેલી નવી શિક્ષણ નીતિ (એનઈપી) માત્ર એક નીતિગત દસ્તાવેજ નથી, પરંતુ ૨૧મી સદીના ભારત માટેનો એક રોડમેપ છે. આજના સ્પર્ધાત્મક યુગમાં જ્યારે આપણે ’વિકસિત ભારત’નું સપનું સેવી રહ્યા છીએ, ત્યારે એ સમજવું અનિવાર્ય છે કે માત્ર કાગળ પરની ડિગ્રીઓ આ વિશાળ દેશના અર્થતંત્રના પૈડાં ગતિમાન કરી શકશે નહીં. ભવિષ્યના ભારતનો પાયો એવા યુવાનોના હાથમાં હોવો જોઈએ જેમનામાં માત્ર પુસ્તકિયું જ્ઞાન નહીં, પરંતુ સમયને અનુરૂપ હુનર અને રોજગારલક્ષી કૌશલ્ય હોય.
શિક્ષણ જગતમાં વર્ષોથી એક મોટી ખાઈ જોવા મળી રહી છેઃ એક તરફ લાખો બેરોજગાર યુવાનો છે અને બીજી તરફ ઉદ્યોગોને કુશળ કામદારો કે નિષ્ણાતો મળતા નથી. આ વિરોધાભાસનું મુખ્ય કારણ આપણું ગોખણીયું શિક્ષણ રહ્યું છે. નવી શિક્ષણ નીતિ આ ખાઈને પૂરવાનો પ્રયાસ કરે છે. પ્રાથમિક સ્તરથી જ વ્યવસાયિક શિક્ષણ અને કૌશલ્ય વિકાસ પર ભાર મૂકવાની જોગવાઈ અત્યંત આવશ્યક છે. જ્યારે એક વિદ્યાર્થી શાળાના સ્તરથી જ કોડિંગ, સુથારીકામ, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ કે કલાના વિવિધ પાસાઓ શીખશે, ત્યારે તેનામાં આત્મનિર્ભરતાના બીજ રોપાશે. ડિગ્રી એ માત્ર પ્રવેશદ્વાર હોઈ શકે, પણ તે રૂમમાં ટકી રહેવા માટે તો કૌશલ્ય જ કામ આવે છે.
આજના યુગમાં ટેકનોલોજી સેકન્ડોના હિસાબે બદલાઈ રહી છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને ડેટા સાયન્સ જેવા વિષયો હવે ભવિષ્યના વ્યવસાયોનું કેન્દ્ર બની રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં જો આપણું શિક્ષણ તંત્ર માત્ર જૂના અભ્યાસક્રમોને જ વળગી રહેશે, તો આપણા યુવાનો વૈશ્વિક બજારમાં પાછળ રહી જશે. નવી શિક્ષણ નીતિમાં વિષયોની પસંદગીની જે લવચીકતા આપવામાં આવી છે, તે યુવાનોને પોતાની રુચિ મુજબના ક્ષેત્રમાં નિષ્ણાત બનવાની તક પૂરી પાડે છે. વિજ્ઞાનનો વિદ્યાર્થી જો સંગીત કે અર્થશાસ્ત્ર શીખવા માંગતો હોય, તો તેને રોકવાને બદલે પ્રોત્સાહિત કરવો જોઈએ, કારણ કે બહુભાષી અને બહુઆયામી કૌશલ્ય ધરાવતો યુવાન જ જટિલ સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવી શકે છે.
ગુજરાત જેવા રાજ્યમાં જ્યાં ઉદ્યોગ સાહસિકતા લોહીમાં છે, ત્યાં શિક્ષણમાં કૌશલ્યનો સમન્વય અદભૂત પરિણામો લાવી શકે છે. ઉદ્યોગો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ વચ્ચેનું જોડાણ મજબૂત બનવું જોઈએ. ઇન્ટર્નશિપ અને પ્રેક્ટિકલ તાલીમને માત્ર ઔપચારિકતા ન ગણતા તેને અભ્યાસક્રમનો અનિવાર્ય ભાગ બનાવવો પડશે. યુવાનોએ એ સમજવાની જરૂર છે કે દરેક વ્યક્તિ સરકારી નોકરી કે મોટી કોર્પોરેટ ઓફિસમાં ગોઠવાઈ શકશે નહીં, પરંતુ જો તેમની પાસે કોઈ ચોક્કસ હુનર હશે, તો તેઓ પોતે રોજગારદાતા બની શકશે. સ્ટાર્ટ-અપ ઇન્ડિયા જેવા અભિયાનો ત્યારે જ સફળ થશે જ્યારે આપણી શિક્ષણ સંસ્થાઓ ‘જોબ સીકર્સ’ને બદલે ‘જોબ ક્રિએટર્સ’ પેદા કરશે.
શિક્ષણ નીતિના અમલીકરણમાં સૌથી મોટો પડકાર માનસિકતાનો છે. હજુ પણ સમાજમાં ‘ડિગ્રી’ને જ પ્રતિષ્ઠાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. પ્લમ્બર, ઈલેક્ટ્રિશિયન કે ગ્રાફિક ડિઝાઇનર જેવા વ્યવસાયોને જો સન્માનની નજરે જોવામાં નહીં આવે, તો યુવાનો કૌશલ્ય તરફ વળતા અચકાશે. વિકસિત દેશોમાં કૌશલ્ય આધારિત શિક્ષણને સર્વોચ્ચ પ્રાધાન્ય અપાય છે, આપણે પણ એ જ દિશામાં આગળ વધવું પડશે. યુવાનોએ પણ પોતાની જાતને સતત ’અપસ્કિલ’ અને ’રિસ્કિલ’ કરતા રહેવું પડશે. ભણતરનો અર્થ માત્ર પરીક્ષા પાસ કરવી નથી, પણ કંઈક નવું સર્જવાની ક્ષમતા કેળવવી એ છે.
નવી શિક્ષણ નીતિ એ યુવાનો માટે આશાનું કિરણ છે, પણ તેનો ખરો આધાર તેના અસરકારક અમલીકરણ પર છે. જો આપણે માત્ર ડિગ્રીધારી બેરોજગારોની ફોજ ઊભી કરતા રહીશું, તો ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડ આપણા માટે બોજ બની જશે. તેના બદલે જો આપણે યુવાનોના હાથમાં હુનરનું હથિયાર આપીશું, તો તેઓ માત્ર પોતાનું ભવિષ્ય જ નહીં પણ આખા દેશનું ભાગ્ય બદલી નાખશે. વિકસિત ભારતનો પથ એ ક્લાસરૂમના બોર્ડ પરથી નહીં, પણ પ્રયોગશાળાઓ અને કાર્યશાળાઓમાં યુવાનો દ્વારા લેવામાં આવતા પ્રેક્ટિકલ અનુભવોમાંથી પસાર થાય છે. હુનર જ આજના યુગનું નવું ચલણ છે, અને જેની પાસે આ ચલણ છે, તેના માટે સફળતાના તમામ દ્વાર ખુલ્લા છે.
નરેન્દ્ર જોષી
