લેખકઃ સી એમ જૈન
સંપર્કઃ +૯૧ ૯૪૦૮૮૮૭૭૭૭
એક ગરીબ પિતાનું બાળક બજારમાં રમકડું જોઈને જિદ્દ કરે છે. પિતા કિંમત પૂછે છે, ખિસ્સું તાસે છે, પછી બાળકનો હાથ પકડીને આગળ વધી જાય છે. બાળક વિચારે છે કે કદાચ પિતાજી તેને રમકડું અપાવવા નથી માંગતા. પરંતુ પિતા જાણે છે કે મહિનાનો પગાર હજુ અડધો પણ બાકી નથી રહ્યો અને ઘરમાં રાશન, વીજળીનું બિલ, શાળાની ફી અને દવાના ખર્ચ હજુ બાકી છે. એ જ શહેરમાં કોઈ માતા પોતાની પુત્રીના કોચિંગનું સ્વપ્ન પાછળ ઠેલી રહી છે, કોઈ વડીલ ડોક્ટરની આખી ચિઠ્ઠીની દવાઓ ખરીદી શકતા નથી, કોઈ પરિવાર વર્ષોથી પોતાના ઘરનું તૂટેલું છાપરું પ્લાસ્ટિકથી ઢાંકીને ચોમાસું વિતાવી રહ્યો છે. ભારતના કરોડો ઘરોમાં દરરોજ ઈચ્છાઓની હત્યા થાય છે જેથી બજેટ જીવંત રહી શકે.
પરંતુ આ જ વાર્તાનું એક બીજું પાત્ર પણ છે, જેના વિશે ખૂબ ઓછી વાત થાય છે.
એ જ પિતા જ્યારે પેટ્રોલ પુરાવે છે, ત્યારે ટેક્સ આપે છે. એ જ મજૂર જ્યારે મોબાઈલ રિચાર્જ કરાવે છે, ત્યારે ટેક્સ આપે છે. એ જ ખેડૂત જ્યારે ડીઝલ ખરીદે છે, ત્યારે ટેક્સ આપે છે. એ જ ગૃહિણી જ્યારે સાબુ, તેલ, કપડાં, દવા કે બાળકોની નોટબુક ખરીદે છે, ત્યારે પણ ટેક્સ આપે છે. ભારતમાં કરોડો લોકો આવકવેરો ન આપતા હોય, પરંતુ કરમુક્ત જીવન લગભગ કોઈ જીવતું નથી. વસ્તુ અને સેવા કર, બળતણ કર, શુલ્ક, ઉપકર અને અનેક પરોક્ષ કર દ્વારા દરરોજ જનતાના પૈસા સરકારી તિજોરી સુધી પહોંચે છે. એટલે કે જે પરિવાર પોતાના ઘરનો દરેક રૂપિયો બચાવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યો છે, એ જ પરિવાર દરરોજ સરકારની તિજોરી પણ ભરી રહ્યો છે.
અહીંથી જ લોકશાહીનો સૌથી મોટો વિરોધાભાસ શરૂ થાય છે.
આપણે આપણા ઘરમાં રૂ ૧૦૦ ના વધારાના ખર્ચ પર ચર્ચા કરી લઈએ છીએ. બાળક મોંઘું રમકડું માગે તો તેને સમજાવી દઈએ છીએ. ઘરમાં રંગરોગાન મુલતવી રાખીએ છીએ. જૂની બાઇક વધુ કેટલાક વર્ષો ચલાવીએ છીએ. લગ્ન-પ્રસંગોમાં ખર્ચ કાપી લઈએ છીએ. પરંતુ એ જ સમયે લાખો કરોડ રૂપિયાના સાર્વજનિક ખર્ચ પર લગભગ મૌન રહીએ છીએ. જે દેશમાં એક પરિવાર પંખો બદલતા પહેલા દસ વાર વિચારે છે, તે જ દેશમાં સાર્વજનિક ધનના ઉપયોગ પર નાગરિક ચર્ચા કેટલી થાય છે? કદાચ એટલી નહીં જેટલી કોઈ ક્રિકેટ મેચ, ફિલ્મ કે ચૂંટણીના નારા પર થાય છે.
સૌથી મોટો ભ્રમ બે શબ્દોમાં છુપાયેલો છે—“સરકારી પૈસા”.
આ શબ્દ સાંભળતાં જ નાગરિક અને ધન વચ્ચેનો સંબંધ તૂટી જાય છે. જાણે તે પૈસા બીજા કોઈના હોય. જ્યારે વાસ્તવિકતા આનાથી સાવ વિપરીત છે. સરકારની પોતાની કોઈ વાડી કે ખેતર નથી જ્યાંથી પાક ઊગતો હોય. તેનું કોઈ ખાનગી કારખાનું નથી જ્યાંથી નફો આવતો હોય. સરકારની તિજોરીમાં રાખેલો લગભગ દરેક રૂપિયો કોઈને કોઈ નાગરિકના ખિસ્સામાંથી આવ્યો છે. પરંતુ જેવો તે રૂપિયો સરકારી તિજોરીમાં પહોંચે છે, જનતા તેના પરથી પોતાનો ભાવાત્મક અને નૈતિક માલિકીહક છોડી દે છે.
આ જ લોકશાહીની સૌથી મોંઘી ભૂલ છે.
ભારતનું કેન્દ્રીય બજેટ હવે ડઝનબંધ લાખો કરોડ રૂપિયાના સ્તરે પહોંચી ગયું છે. રાજ્યોના બજેટ ઉમેરવામાં આવે તો સાર્વજનિક ધનનું કદ વધુ વિશાળ બની જાય છે. આ રકમ એટલી મોટી છે કે સામાન્ય નાગરિક તેની કલ્પના પણ કરી શકતો નથી. પરંતુ સમસ્યા રકમની વિશાળતા નથી. સમસ્યા એ છે કે જે લોકોની મહેનતથી આ ધન એકઠું થાય છે, તેઓ જ અવારનવાર તેના ઉપયોગ પર સૌથી ઓછી નજર રાખે છે.
જરા વિચારો, એક પરિવાર પાંચ સભ્યો સાથે એક મોટરસાઈકલ પર બેસીને બજાર જઈ રહ્યો છે. બાળકો વચ્ચે દબાયેલા છે, માતા પાછળ જેમતેમ સંતુલન જાળવી રહી છે. એ જ રોડ પર એક ચમકતી સરકારી ગાડી નીકળે છે. ગાડીમાં એક મોટા અધિકારી બેઠા છે, પોતાના પાલતુ કૂતરાને રમાડી રહ્યા છે. ગાડી ખોટી નથી. સરકારી કામકાજ માટે વાહન જરૂરી છે. પ્રશ્ન વાહનનો નથી. પ્રશ્ન તે માનસિક અંતરનો છે જે ધીમે ધીમે નાગરિક અને વ્યવસ્થા વચ્ચે ઊભું થઈ ગયું છે. જે વ્યવસ્થાનો ખર્ચ નાગરિક ઉઠાવી રહ્યો છે, શું તે વ્યવસ્થા નાગરિકના જીવનની મુશ્કેલીઓને તેટલી જ ગંભીરતાથી અનુભવે છે?
કબીરે લખ્યું હતું—“સાઈં ઇતના દીજીએ, જામે કુટુમ સમાય.” આ માત્ર વ્યક્તિનો નહીં, શાસનનો પણ આદર્શ હોઈ શકે છે. કોઈપણ સભ્ય શાસનની મહાનતા તેના ખર્ચના પ્રમાણથી નહીં, પરંતુ તેના ખર્ચની નૈતિકતા અને ઉપયોગિતાથી માપવી જોઈએ. કારણ કે સાર્વજનિક ધન માત્ર હિસાબ-કિતાબનો એકમ નથી હોતો; તે કોઈના અધૂરા અભ્યાસ, કોઈની રહી ગયેલી દવા, કોઈની મુલતવી રહેલી સારવાર, કોઈના પાછા ઠેલાયેલા લગ્ન અને કોઈ બાળકના અધૂરા સ્વપ્નોનું સંચિત રૂપ હોય છે.
અહીં જ એક બીજો અસ્વસ્થ કરી દેનારો પ્રશ્ન સામે આવે છે. જો જનતા પોતાના પૈસાની ચોકીદારી નહીં કરે, તો કોણ કરશે?
માહિતીનો અધિકાર કાયદો આ જ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપવાનો પ્રયાસ હતો. આરટીઆઈ માત્ર કાગળ જોવાનો અધિકાર નથી. તે લોકશાહીનું સ્મરણપત્ર છે. તે નાગરિકને યાદ અપાવે છે કે તે માત્ર મતદાતા નથી, પરંતુ સાર્વજનિક સંસાધનોનો રક્ષક પણ છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પૂછે છે કે રસ્તાના નિર્માણ માટે કેટલું બજેટ મંજૂર થયું, હોસ્પિટલ માટે કેટલું ધન આવ્યું, શાળાના સમારકામ પર કેટલો ખર્ચ થયો, ત્યારે તે માત્ર માહિતી નથી માગી રહ્યો હોતો; તે લોકશાહીને તેની મૂળ સ્થિતિમાં પાછી લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હોય છે.
પરંતુ અહીં એક બીજી વિડંબના છે. આપણે આપણા બાળકોને બચત શીખવીએ છીએ, પણ નાગરિકતા નહીં. આપણે તેમને ગલ્લા આપીએ છીએ, પણ એ નથી જણાવતા કે દેશનું બજેટ પણ એક રાષ્ટ્રીય ગલ્લો છે. આપણે તેમને કમાતા શીખવીએ છીએ, પણ એ નથી શીખવતા કે તેમના નામે ખર્ચ થતા ધનનો હિસાબ માગવો પણ લોકશાહી જવાબદારી છે. આપણે તેમને અધિકારો જણાવીએ છીએ, પરંતુ અધિકારોની રક્ષા માટે જરૂરી જાગરૂકતા નથી શીખવતા.
કહેવત છે—“ટીંપે ટીંપે સરોવર ભરાય.” પરંતુ લોકશાહીમાં એક બીજી પણ સત્યતા છે—ટીંપે ટીંપે ભરાયેલું સરોવર મૌન રહેવાથી ખાલી પણ થઈ શકે છે. સાર્વજનિક ધન હંમેશા કોઈ એક મોટા કૌભાંડથી જ નષ્ટ નથી થતું. તે ઘણીવાર નાગરિક ઉદાસીનતા, નબળી દેખરેખ, અધૂરી યોજનાઓ, બિનજવાબદાર વહીવટ અને તે સામૂહિક માનસિકતાથી ક્ષીણ થાય છે જે એવું માની લે છે કે આ બધું તેમનો વિષય નથી.
કદાચ એટલે જ આજે ભારત સામે સૌથી મોટો આર્થિક પ્રશ્ન એ નથી કે સરકાર કેટલો ખર્ચ કરી રહી છે, અને એ પણ નથી કે નાગરિક કેટલું કમાઈ રહ્યો છે.
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું આ દેશનો નાગરિક પોતાના નામે ખર્ચ થતા ધનને વાસ્તવમાં પોતાનું માને છે કે નહીં.
કારણ કે જે દિવસે જનતા એ સમજી જશે કે સરકારી તિજોરી વાસ્તવમાં જનતાની સામૂહિક તિજોરી છે, તે દિવસે લોકશાહી માત્ર ચૂંટણીઓની વ્યવસ્થા નહીં રહે. તે વાસ્તવિક જન-માલિકીની વ્યવસ્થા બની જશે. તે દિવસે પરિવર્તન કોઈ નવા નેતા, નવી યોજના કે નવા નારાથી નહીં આવે. તે એ સામાન્ય નાગરિકથી આવશે જે પહેલીવાર એ નક્કી કરશે કે જેમ તે પોતાના ઘરના ખર્ચ
પર નજર રાખે છે, તેમ જ પોતાના દેશના ખર્ચ પર પણ રાખશે.
અને ત્યારે ઇતિહાસ કદાચ આપણને એ નહીં પૂછે કે આપણે કેટલું કમાયા.
તે એ પૂછશે કે આપણે આપણા બાળકોને કમાણી કરવાની કળા તો શીખવી દીધી, પરંતુ શું આપણે તેમને એ પણ શીખવ્યું કે તેમની મહેનતથી બનતી રાષ્ટ્રીય તિજોરીનો ચોકીદાર કોણ હશે?
