તંત્રીની કલમે….
વિશ્વ રાજકારણમાં આજે સૌથી વધુ ચર્ચાનો વિષય જો કોઈ હોય તો તે હિંદ- પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં ઝડપથી બદલાતું શક્તિ-સંતુલન છે. એક તરફ ચીન આર્થિક, તકનીકી અને સૈન્ય ક્ષેત્રે પોતાની શક્તિનો વિસ્તાર કરી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ અમેરિકા તેના પરંપરાગત સાથી દેશો સાથે મળીને તેના પ્રભાવને સંતુલિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આ પરિસ્થિતિમાં અમેરિકા, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા વચ્ચે વધતું સૈન્ય અને વ્યૂહાત્મક સંકલન માત્ર પ્રાદેશિક ઘટના નથી, પરંતુ આવનારા દાયકાઓના વૈશ્વિક
રાજકારણને અસર કરી શકે તેવી મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં પૂર્વ એશિયામાં અનેક એવા વિકાસ થયા છે જેના કારણે સુરક્ષા સંબંધિત ચિંતાઓ વધી છે. દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં ચીનના દાવા, તાઈવાન અંગે તેનું આક્રમક વલણ, ઉત્તર કોરિયાના મિસાઇલ પરીક્ષણો અને સાયબર સુરક્ષા જેવા પ્રશ્નોએ અમેરિકા તથા તેના સાથી દેશોને વધુ નજીક લાવ્યા છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા વચ્ચે ઐતિહાસિક મતભેદો અને રાજકીય અવિશ્વાસના કારણે સહકાર મર્યાદિત હતો. પરંતુ બદલાતી ભૂરાજકીય પરિસ્થિતિએ બંને દેશોને સમજાવ્યું છે કે વર્તમાન પડકારોનો સામનો કરવા માટે પરસ્પર સહકાર અનિવાર્ય છે.
અમેરિકા લાંબા સમયથી હિંદ-પ્રશાંત ક્ષેત્રને પોતાની વિદેશ નીતિનું કેન્દ્ર બનાવી રહ્યું છે. તેનું માનવું છે કે આ વિસ્તાર આવનારા સમયમાં વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા અને સુરક્ષાનું કેન્દ્ર બનશે. ચીનની વધતી સૈન્ય ક્ષમતા અને દરિયાઈ પ્રભાવને જોતા અમેરિકા પોતાના સાથી દેશો સાથે સંયુક્ત કવાયત, ગુપ્તચર માહિતીની આપ-લે અને મિસાઇલ સંરક્ષણ વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા આ વ્યૂહરચનાના મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ બની રહ્યા છે.
આ ત્રિપક્ષીય સહકારનું એક મહત્વનું પાસું એ છે કે તે માત્ર સૈન્ય મોરચે મર્યાદિત નથી. ટેકનોલોજી, સપ્લાય ચેઇન, સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન, સાયબર સુરક્ષા અને ઊર્જા સુરક્ષા જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ ત્રણેય દેશો વચ્ચે સંકલન વધી રહ્યું છે. આજના યુગમાં યુદ્ધ માત્ર સરહદો પર લડાતું નથી; તે અર્થતંત્ર, માહિતી અને ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રોમાં પણ લડાય છે. તેથી આ સહકારને વ્યાપક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી તરીકે જોવો જોઈએ.
ચીન આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને પોતાના ઘેરાવના પ્રયાસ તરીકે જુએ છે. બેઇજિંગનું કહેવું છે કે અમેરિકા શીતયુદ્ધ જેવી માનસિકતા અપનાવી રહ્યું છે અને એશિયામાં નવા પ્રકારના ગઠબંધનો ઊભા કરીને અસ્થિરતા ફેલાવી રહ્યું છે. ચીનનું આ વલણ સંપૂર્ણપણે અસમંજસભર્યું નથી, કારણ કે અમેરિકાની ઘણી નીતિઓ ખરેખર ચીનના પ્રભાવને મર્યાદિત કરવા તરફ કેન્દ્રિત દેખાય છે. પરંતુ બીજી બાજુ, નાના અને મધ્યમ કદના એશિયન દેશોને પણ ચીનની વધતી શક્તિ અંગે ચિંતા છે. તેઓ કોઈ એક દેશના પ્રભુત્વ હેઠળ જવા માંગતા નથી અને તેથી સંતુલિત વ્યવસ્થા ઇચ્છે છે.
ભારત માટે પણ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ ખૂબ જ મહત્વનો છે. ભારત પોતે હિંદ- પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ શક્તિ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. ચીન સાથેની સરહદી સમસ્યાઓ અને હિંદ મહાસાગરમાં વધતી ચીની હાજરીને કારણે ભારત પણ સતર્ક છે. જોકે ભારત કોઈ સૈન્ય ગઠબંધનનો ભાગ બનવાનું ટાળે છે, તેમ છતાં તે અમેરિકા, જાપાન અને અન્ય લોકશાહી દેશો સાથે વ્યૂહાત્મક સહકાર વધારી રહ્યું છે. ઊેંછડ્ઢ જેવી વ્યવસ્થાઓમાં ભારતની સક્રિય ભૂમિકા એ જ દિશાનો સંકેત આપે છે. પરંતુ એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન એ છે કે શું આવા ગઠબંધનો પ્રદેશમાં સ્થિરતા લાવશે કે પછી નવા તણાવને જન્મ આપશે? ઇતિહાસ બતાવે છે કે જ્યારે શક્તિ-સંતુલન જાળવવા માટે ગઠબંધનો રચાય છે ત્યારે ક્યારેક તે શાંતિ જાળવવામાં મદદરૂપ બને છે, પરંતુ કેટલીકવાર સ્પર્ધા અને અવિશ્વાસને પણ વધારે છે. જો ચીન અને અમેરિકાની વચ્ચે સ્પર્ધા વધુ તીવ્ર બનશે તો તેનો પ્રભાવ સમગ્ર એશિયા અને વિશ્વ
અર્થવ્યવસ્થા પર પડી શકે છે. આજે વિશ્વને નવા શીતયુદ્ધની જરૂર નથી. હિંદ- પ્રશાંત ક્ષેત્ર વૈશ્વિક વેપારનું હૃદય છે. અહીં અસ્થિરતા વધશે તો તેની અસર ઊર્જા પુરવઠાથી લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો સુધી દરેક ક્ષેત્રમાં જોવા મળશે. તેથી સુરક્ષા સહકાર જેટલો જરૂરી છે, એટલો જ જરૂરી સંવાદ અને કૂટનીતિનો માર્ગ પણ છે.
અંતે કહી શકાય કે અમેરિકા, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા વચ્ચે વધતું વ્યૂહાત્મક સંકલન માત્ર ત્રણ દેશોની સુરક્ષા વ્યવસ્થા નથી, પરંતુ બદલાતા વૈશ્વિક શક્તિ- સંતુલનનું પ્રતિબિંબ છે. ચીનના ઉદય સામે ઉભરતું આ નવું સમીકરણ આગામી વર્ષોમાં એશિયાની રાજનીતિને નવી દિશા આપશે. પ્રશ્ન માત્ર એટલો છે કે આ સ્પર્ધા સહઅસ્તિત્વ તરફ જશે કે ટકરાવ તરફ. વિશ્વની શાંતિ અને સમૃદ્ધિ માટે પ્રથમ માર્ગ વધુ આવશ્યક અને વધુ બુદ્ધિમત્તાપૂર્ણ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
