તંત્રીની કલમે….
અમદાવાદને સ્માર્ટ સિટી કહેવામાં આવે છે. કરોડોના રોડ, ફ્લાયઓવર, અંડરપાસ, ડ્રેનેજ અને શહેરી વિકાસના પ્રોજેક્ટો સતત ચાલે છે. પરંતુ ૧૪ સપ્ટેમ્બરે કુદરતે માત્ર થોડા સમય માટે આકાશ ખોલ્યું અને શહેરની શહેરી વ્યવસ્થાની વાસ્તવિક તસવીર સામે આવી ગઈ. અનેક વિસ્તારોમાં રસ્તા તળાવ બની ગયા, વાહનો પાણીમાં બંધ પડી ગયાં, અંડરપાસ બંધ કરવા પડ્યા અને ટ્રાફિક કલાકો સુધી ખોરવાયો. ત્યારે સવાલ માત્ર વરસાદનો નથી; સવાલ એ છે કે દર વર્ષે કરોડો રૂપિયાનું પ્રી-મોન્સૂન આયોજન કર્યા પછી પણ અમદાવાદ એક ભારે વરસાદ સામે કેમ નબળું સાબિત થાય છે?
શહેરના વિવિધ વિસ્તારોમાં ૩૨થી ૭૧.૫૦ મિલીમીટર સુધી વરસાદ નોંધાયો હતો. વટવા અને લાંભામાં માત્ર બે કલાકમાં આશરે પાંચ ઇંચ વરસાદ પડ્યો. સિંધુભવન રોડ, વસ્ત્રાપુર, બોપલ સહિતના વિસ્તારોમાં પાણી ભરાયું અને શેલામાં શાળાની બસ પાણીમાં ફસાતાં બાળકોને બચાવવાની ફરજ પડી. શહેરમાં અત્યાર સુધી ૭૨૮.૨૨ મિલીમીટર વરસાદ નોંધાયો છે, જે છેલ્લા પાંચ વર્ષના સરેરાશના આશરે ૭૯.૬૭ ટકા જેટલો છે.
અહીંથી મૂળ પ્રશ્ન શરૂ થાય છે. જો આટલો વરસાદ અસામાન્ય આપત્તિ નથી, તો શહેરની વ્યવસ્થા કેમ આપત્તિ જેવી બની જાય છે?
દર વર્ષે ચોમાસા પહેલાં નાળાં સફાઈ, કેચપીટ સફાઈ, પમ્પિંગ સ્ટેશનની ચકાસણી, ડ્રેનેજ લાઇનની સફાઈ અને પાણી ભરાતા વિસ્તારો માટે ખાસ આયોજનની જાહેરાત થાય છે. પરંતુ વરસાદ પડ્યા પછી એ જ વિસ્તારોમાં ફરી પાણી ભરાય છે. એટલે હવે “પ્રી-મોન્સૂન કામગીરી થઈ” એવું કહેવું પૂરતું નથી. પ્રશ્ન થવો જોઈએ—કામ થયું તો પરિણામ ક્યાં છે?
અમદાવાદમાં એક નહીં, અનેક જગ્યાએ આ સમસ્યા વર્ષોથી પુનરાવર્તિત થાય છે. મિઠાખળી-આશ્રમ રોડ અને અખબારનગર સહિતના અંડરપાસ પાણી ભરાવાને કારણે બંધ કરવા પડ્યા. રસ્તાઓ પર વાહનો અટવાયા અને લોકોને પોતાની કાર-બાઈક રસ્તા પર છોડવાની નોબત આવી.
આ દૃશ્યને માત્ર “અતિભારે વરસાદ” કહીને ભૂલી જવું શહેરના નાગરિકો સાથે અન્યાય છે. વરસાદ કુદરતના હાથમાં છે, પરંતુ પાણી ક્યાં જશે તેની વ્યવસ્થા માનવના હાથમાં છે.
શહેરમાં વધતી કોંક્રિટની સપાટી પણ સમસ્યાને ગંભીર બનાવે છે. ખુલ્લી જમીન ઘટી રહી છે, કુદરતી પાણીના માર્ગો પર દબાણ વધી રહ્યું છે અને વરસાદી પાણી જમીનમાં ઉતરવાની ક્ષમતા ઘટી રહી છે. બીજી તરફ જૂની ડ્રેનેજ વ્યવસ્થાની ક્ષમતા અને નવા વિસ્તારોમાં વધેલા બાંધકામ વચ્ચે કેટલું સંતુલન છે તેનો જાહેર હિસાબ મળતો નથી.
હવે અમદાવાદને માત્ર પમ્પથી ચલાવવાની નીતિ બંધ કરવી પડશે. પાણી ભરાય પછી પમ્પ લગાવવો એ આપત્તિ વ્યવસ્થાપન છે; પાણી ભરાય જ નહીં તેવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવી એ શહેરી આયોજન છે.
દરેક વોર્ડ માટે વરસાદી પાણીનો વૈજ્ઞાનિક નકશો તૈયાર થવો જોઈએ. કયા વિસ્તારમાં કેટલા મિલીમીટર વરસાદ પછી પાણી ભરાય છે, કયા નાળાની ક્ષમતા કેટલી છે, કઈ ડ્રેનેજ લાઇન ક્યાં જોડાય છે, કયા અંડરપાસમાં કેટલા સમયમાં પાણી ભરાય છે અને કયા વિસ્તારમાં કુદરતી પાણીના વહેણને અવરોધ થયો છે—આ સમગ્ર માહિતી જાહેર થવી જોઈએ.
પ્રી-મોન્સૂન કામગીરીનું પણ હવે સ્વતંત્ર ઓડિટ જરૂરી છે. જે નાળાં સાફ કરાયાં હોવાનો દાવો થાય તેની પહેલાં અને પછીની તસવીરો, સફાઈની તારીખ, ખર્ચ અને જવાબદાર અધિકારીની વિગતો જાહેર કરવી જોઈએ. જો એક જ સ્થળે દર વર્ષે પાણી ભરાય છે તો તે સ્થળને “કાયમી સમસ્યા” તરીકે ઓળખીને સમયમર્યાદામાં ઉકેલવું જોઈએ.
આ વખતે ગુજરાતમાં ૨૦૬માંથી ૩૫ જળાશયો હાઈ એલર્ટ પર છે અને ૧૩ જળાશયો માટે ચેતવણી આપવામાં આવી છે. અમદાવાદ શહેરમાં ૮૪ મિલીમીટર વરસાદ નોંધાયો હોવાનું પણ અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે. રાજ્યમાં સરેરાશ મોસમી વરસાદ ૭૨૯ મિલીમીટર સુધી પહોંચ્યો છે. એટલે આગામી દિવસોમાં પણ વરસાદી જોખમને હળવાશથી લેવાની કોઈ ગુંજાઈશ નથી.
નાગરિકોની જવાબદારી પણ છે. નાળામાં કચરો ફેંકવો, વરસાદી પાણીના માર્ગો પર અતિક્રમણ કરવું કે જાહેર ડ્રેનેજને અવરોધવું સ્વીકારી શકાય નહીં. પરંતુ નાગરિકો પાસે નિયમ પાલનની અપેક્ષા રાખતા પહેલાં તંત્રએ પણ પોતાની જવાબદારીનું પ્રમાણ આપવું પડશે.
અમદાવાદને વરસાદમુક્ત શહેર બનાવવું શક્ય નથી. પરંતુ વરસાદને કારણે શહેર ઠપ્પ ન થાય તેવું શહેર બનાવવું સંપૂર્ણપણે શક્ય છે.
હવે દર વર્ષે વરસાદ પડ્યા પછી રાહત કામગીરીના ફોટા પાડવાને બદલે પ્રી-મોન્સૂન કામગીરીનું પરિણામ માપવાનો સમય આવી ગયો છે. અમદાવાદનો સવાલ હવે “કેટલો વરસાદ પડ્યો?” એવો ન હોવો જોઈએ. સવાલ હોવો જોઈએ—“આટલા વરસાદ માટે શહેર કેટલું તૈયાર હતું?”
એક કલાકનો વરસાદ જો કરોડોના શહેરને ઘૂંટણિયે બેસાડી દે, તો સમસ્યા માત્ર આકાશમાં નથી. સમસ્યા આયોજનમાં છે, અમલમાં છે અને જવાબદારી નક્કી કરવામાં છે. અમદાવાદને જાહેરાતો નહીં, એવી વરસાદી વ્યવસ્થા જોઈએ જે વરસાદ પડ્યા પછી નહીં, વરસાદ પડતા પહેલાં પોતાની કસોટી પાસ કરી ચૂકી હોય.
નરેન્દ્ર જોષી
